૧. પોષણ એટલે શું?
બધા જ સજીવોને શરીરના બંધારણ, વૃદ્ધિ, નુકસાન પામેલા ભાગોના સમારકામ તથા જીવન જરૂરિયાતની જૈવક્રિયાઓ કરવા માટે ઊર્જા (શક્તિ) મેળવવા ખોરાકની જરૂર પડે છે.
સજીવો દ્વારા ખોરાક ગ્રહણ કરવાની અને શરીર દ્વારા તેનો ઉપયોગ કરવાની ક્રિયાને પોષણ (Nutrition) કહે છે.
૨. પોષણના પ્રકારો
સ્વાવલંબી પોષણ (Autotrophic)
જે પોષણ પ્રક્રિયામાં સજીવો પાણી, કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ અને ખનીજતત્ત્વો જેવા સરળ પદાર્થોમાંથી પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે. ઉદાહરણ: બધી જ લીલી વનસ્પતિઓ.
પરાવલંબી પોષણ (Heterotrophic)
જે સજીવો પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવી શકતા નથી અને ખોરાક માટે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે વનસ્પતિ પર આધાર રાખે છે. ઉદાહરણ: મનુષ્ય અને પ્રાણીઓ.
૩. પ્રકાશસંશ્લેષણ (ખોરાક બનાવવાની પ્રક્રિયા)
- 🌿 પર્ણો એ ખોરાક બનાવવા માટેના કારખાનાં છે.
- ✨ હરિતદ્રવ્ય સૂર્યઊર્જાનું શોષણ કરે છે.
- 💨 પર્ણરંધ્ર દ્વારા કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ લેવાય છે.
- 💧 મૂળ દ્વારા પાણી અને ખનીજતત્ત્વો પર્ણ સુધી પહોંચે છે.
પ્રક્રિયાનું સમીકરણ
૪. વનસ્પતિમાં પોષણના અન્ય પ્રકારો
ઉદાહરણ: અમરવેલ. જે વૃક્ષ પર વીંટળાયેલી હોય તેને 'યજમાન' (Host) કહે છે.
ઉદાહરણ: કળશપર્ણ. જે કીટકોનો શિકાર કરીને તેનું પાચન કરે છે.
ઉદાહરણ: ફૂગ અને મશરૂમ. મૃત અને સડી ગયેલા પદાર્થોમાંથી પોષણ મેળવે છે.
ઉદાહરણ: લાઈકેન (લીલ અને ફૂગ સાથે રહીને પોષણ મેળવે છે).
૫. જમીનમાં પોષકતત્ત્વોની પુનઃપ્રાપ્તિ
વનસ્પતિ જમીનમાંથી સતત પોષકતત્ત્વો (ખાસ કરીને નાઇટ્રોજન) ખેંચતી હોવાથી જમીનમાં તેની ઊણપ સર્જાય છે.
રાઇઝોબિયમ (Rhizobium) બૅક્ટેરિયા: વાતાવરણમાંથી નાઇટ્રોજન લઈ ઉપયોગી સ્વરૂપમાં ફેરવે છે. આ બૅક્ટેરિયા ચણા, વટાણા, મગ, વાલ જેવા કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિના મૂળમાં વસવાટ કરે છે.
વ્યાખ્યાઓ
તફાવતો
૧. સ્વાવલંબી અને પરાવલંબી પોષણ
જે પોષણ પ્રક્રિયામાં સજીવો સરળ પદાર્થોમાંથી પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે (દા.ત., લીલી વનસ્પતિ)[cite: 3].
જેમાં સજીવો પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવી શકતા નથી અને પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે વનસ્પતિ પર આધાર રાખે છે (દા.ત., પ્રાણીઓ અને મનુષ્ય)[cite: 3].
૨. પરોપજીવી અને મૃતોપજીવી પોષણ
અમરવેલ જેવી વનસ્પતિ હરિતદ્રવ્ય વગર અન્ય યજમાન વનસ્પતિ પાસેથી બનેલો ખોરાક મેળવે છે[cite: 3].
ફૂગ અને મશરૂમ જેવા સજીવો મૃત અને સડી ગયેલા પદાર્થોમાંથી પોષકતત્ત્વો શોષીને પોષણ મેળવે છે[cite: 3].
૩. સ્વયંપોષી અને કીટાહારી વનસ્પતિ
હરિતદ્રવ્ય, સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડની મદદથી પ્રકાશસંશ્લેષણ કરી ખોરાક બનાવે છે[cite: 3].
કળશપર્ણ જેવી વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવા છતાં જમીનમાંથી નાઇટ્રોજન મેળવવા કીટકોનો શિકાર કરે છે[cite: 3].
સજીવોને ખોરાક નીચેની જરૂરિયાતો માટે આવશ્યક છે:
- શરીરના બંધારણ અને વૃદ્ધિ માટે.
- શરીરના નુકસાન પામેલા ભાગોના સમારકામ (રરકામ) માટે.
- શરીરની વિવિધ જૈવક્રિયાઓ કરવા માટે જરૂરી શક્તિ (ઊર્જા) મેળવવા માટે.
| મુદ્દો | પરોપજીવી (Parasite) | મૃતોપજીવી (Saprotroph) |
|---|---|---|
| ખોરાક પ્રાપ્તિ | તેઓ જીવંત યજમાન વનસ્પતિ કે પ્રાણીમાંથી પોતાનું પોષણ મેળવે છે. | તેઓ મૃત અને સડી ગયેલા કાર્બનિક પદાર્થોમાંથી પોષણ મેળવે છે. |
| ઉદાહરણ | અમરવેલ, મચ્છર, જૂ, જળો વગેરે. | મશરૂમ, ફૂગ વગેરે. |
પર્ણમાં સ્ટાર્ચની હાજરી ચકાસવા માટેની પદ્ધતિ:
- એક છોડનું પર્ણ તોડો અને તેને આલ્કોહોલમાં બોળીને ગરમ કરો જેથી તેનું હરિતદ્રવ્ય દૂર થઈ જાય અને પર્ણ સફેદ બને.
- ત્યારબાદ પર્ણને સાફ પાણીથી ધોઈ લો.
- આ સાફ કરેલા પર્ણ પર આયોડિનના દ્રાવણના થોડા ટીપાં નાખો.
- અવલોકન: પર્ણનો રંગ ભૂરા-કાળા રંગમાં ફેરવાઈ જાય છે, જે પર્ણમાં સ્ટાર્ચની હાજરી સૂચવે છે. (સ્ટાર્ચ એ એક પ્રકારનો કાર્બોદિત છે).
લીલી વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણ (Photosynthesis) દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે:
- પર્ણોમાં લીલું રંજકદ્રવ્ય આવેલું હોય છે જેને હરિતદ્રવ્ય (Chlorophyll) કહે છે.
- તેઓ વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ અને મૂળ દ્વારા જમીનમાંથી પાણી તથા ખનીજક્ષારો શોષે છે.
- હરિતદ્રવ્ય અને સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં પર્ણો કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ અને પાણીનો ઉપયોગ કરી કાર્બોદિત (ખોરાક) નું સંશ્લેષણ કરે છે અને ઑક્સિજન વાયુ મુક્ત કરે છે.
સૂર્યપ્રકાશ + કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ + પાણી $\rightarrow$ કાર્બોદિત પદાર્થ + ઑક્સિજન (હરિતદ્રવ્યની હાજરીમાં)
સૂર્યઊર્જા $\rightarrow$ વનસ્પતિ (પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક બનાવટી) $\rightarrow$ શાકાહારી પ્રાણીઓ (ગાય, હરણ વગેરે) $\rightarrow$ માંસાહારી પ્રાણીઓ (વાઘ, સિંહ વગેરે) / મનુષ્ય
આ આમ દર્શાવે છે કે પૃથ્વી પરના તમામ સજીવો પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ખોરાક માટે વનસ્પતિ પર જ આધાર રાખે છે.
- (a) લીલી વનસ્પતિ સ્વયંપોષી (અથવા સ્વાવલંબી) કહેવાય છે, કારણ કે તેઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
- (b) વનસ્પતિ દ્વારા બનાવાયેલ ખોરાક સ્ટાર્ચ સ્વરૂપે સંગ્રહ પામે છે.
- (c) પ્રકાશસંશ્લેષણમાં હરિતદ્રવ્ય નામના રંજકદ્રવ્ય દ્વારા સૂર્યઊર્જા શોષણ પામે છે.
- (d) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન વનસ્પતિ કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ વાયુ લે છે અને ઑક્સિજન વાયુ મુક્ત કરે છે.
- (i) પીળી, પાતળી દોરી જેવું શાખાયુક્ત પ્રકાંડ ધરાવતી પરોપજીવી વનસ્પતિ: અમરવેલ (Cuscuta)
- (ii) આંશિક સ્વયંપોષી વનસ્પતિ: કળશપર્ણ (કીટાહારી વનસ્પતિ)
- (iii) પર્ણમાં વાતવિનિમય જે છિદ્ર દ્વારા થાય છે તે: પર્ણરંધ્ર (Stomata)
- (a) અમરવેલ એ ——— નું ઉદાહરણ છે.
ઉત્તર: (ii) પરપોષી - (b) આ વનસ્પતિ કીટકોને ફસાવે છે અને આરોગે છે:
ઉત્તર: (iii) કળશપર્ણ
| કૉલમ-I | કૉલમ-II (સાચા જોડાણ સાથે) |
|---|---|
| હરિતદ્રવ્ય | પર્ણ |
| નાઇટ્રોજન | રાઇઝોબિયમ (બૅક્ટેરિયા) |
| અમરવેલ | પરોપજીવી |
| પ્રાણીઓ | પરપોષી |
| કળશપર્ણ | કીટકો (કીટકોનો શિકાર કરનાર) |
- (i) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ મુક્ત થાય છે. $\rightarrow$ F (ખોટું)
- (ii) જે વનસ્પતિઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે, તેને મૃતોપજીવી કહે છે. $\rightarrow$ F (ખોટું - સ્વયંપોષી કહેવાય)
- (iii) પ્રોટીન એ પ્રકાશસંશ્લેષણની પેદાશ નથી. જણાવેલ વિધાન સાચું છે કે ખોટું? $\rightarrow$ T (સાચું - પ્રકાશસંશ્લેષણથી મુખ્યત્વે કાર્બોદિત બને છે)
- (iv) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન સૂર્યઊર્જા એ રાસાયણિક ઊર્જામાં રૂપાંતરિત થાય છે. $\rightarrow$ T (સાચું)
૧૧. પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે વનસ્પતિનો કયો ભાગ વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ લે છે?
ઉત્તર: (ii) પર્ણરંધ્ર
૧૨. વનસ્પતિ વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ મુખ્યત્વે દ્વારા લે છે:
ઉત્તર: (iv) પર્ણો
જવાબ: ખેડૂતો ગ્રીનહાઉસ (હરિતગૃહ) માં ફળો અને શાકભાજી એટલા માટે ઊગાડે છે કારણ કે ગ્રીનહાઉસની અંદર વનસ્પતિને યોગ્ય તાપમાન, પ્રકાશ અને ભેજનું નિયંત્રણ પૂરું પાડી શકાય છે.
ફાયદાઓ:
- બહારના ખરાબ વાતાવરણ કે જીવાતોથી છોડનું રક્ષણ થાય છે.
- પાકનો વિકાસ ખૂબ જ ઝડપથી અને સારો થાય છે.
- વર્ષ દરમિયાન કોઈપણ સિઝનમાં ઇચ્છિત પાક મેળવી શકાય છે, જેથી ખેડૂતોને સારો આર્થિક નફો મળે છે.
No comments:
Post a Comment
Thanks for comment.....!!!