પ્રકરણ ૨: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
📋 અનુક્રમણિકા
✍️ સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો અને વિસ્તૃત ઉત્તરો
પ્રશ્ન ૧: ખાલી જગ્યાઓ પૂરો કરો:
(ક) સૂક્ષ્મજીવોને માઈક્રોસ્કોપ (સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર) ની મદદથી જોઈ શકાય છે.
(ખ) નીલહરિત લીલ વાતાવરણમાંથી નાઈટ્રોજન નું સ્થાપન સીધું જ કરે છે, જેનાથી ભૂમિની ફળદ્રુપતામાં વધારો થાય છે.
(ગ) આલ્કોહોલનું ઉત્પાદન યીસ્ટ ની મદદથી કરવામાં આવે છે.
(ઘ) કોલેરા બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે.
પ્રશ્ન ૨: સાચા ઉત્તર પસંદ કરો:
(ક) યીસ્ટનો ઉપયોગ નીચેનામાંથી કોના ઉત્પાદનમાં થાય છે? ➔ (ii) આલ્કોહોલ
(ખ) નીચેનામાંથી કયો એન્ટિબાયોટિક્સ છે? ➔ (ii) સ્ટ્રેપ્ટોમાઈસીન
(ગ) મેલેરિયા થાય તે માટે જવાબદાર પ્રજીવક વાહક છે ➔ (i) માદા એનાફિલીસ મચ્છર
(ઘ) ચેપીરોગોનો મુખ્ય વાહક ➔ (i) કીડી (અહીં સામાન્ય રીતે ઘરમાખી કે કીટક આવે છે, પરંતુ વિકલ્પ મુજબ)
(ચ) બ્રેડ અથવા ઈડલીની ફૂગ ફૂલવાનું કારણ ..... ➔ (iii) યીસ્ટ કોષોની વૃદ્ધિ
પ્રશ્ન ૩: કોલમ-A માં આપેલા સજીવોને કોલમ-B માં આપેલા તેમનાં કાર્યો સાથે જોડો:
- (i) બેક્ટેરિયા ➔ (a) નાઈટ્રોજન સ્થાપન
- (ii) રાઈઝોબિયમ ➔ (d) દહીં જમાવવું (અથવા નાઈટ્રોજન સ્થાપન સાથે સંબંધિત, અહીં દહીં જમાવવું / ચોક્કસ જોડણી મુજબ રાઈઝોબિયમ નાઈટ્રોજન સ્થાપન અને લેક્ટોબેસિલીસ દહીં માટે)
- (iii) લેક્ટોબેસિલીસ ➔ (b) દહીં જમાવવું
- (iv) યીસ્ટ ➔ (c) બ્રેડનું બેકિંગ
- (v) પ્રજીવ ➔ (e) મેલેરિયા કારક
- (vi) વાયરસ ➔ (f) એઇડ્સ ઉત્પન્ન
પ્રશ્ન ૪: શું સૂક્ષ્મજીવોને નરી આંખે જોઈ શકાય છે? જો ના, તો તે કેવી રીતે જોવામાં આવે છે?
જવાબ: ના, સૂક્ષ્મજીવોને સામાન્ય રીતે નરી આંખે જોઈ શકાતા નથી કારણ કે તેઓ ખૂબ જ સૂક્ષ્મ (નાના) હોય છે. દા.ત., બ્રેડ પર જોવા મળતી ફૂગને લેન્સની મદદથી જોઈ શકાય છે, પરંતુ અન્ય સૂક્ષ્મજીવો જેવા કે બેક્ટેરિયા અને વાયરસને જોવા માટે 'સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર' (Microscope) અથવા મેગ્નિફાઈંગ ગ્લાસની જરૂર પડે છે.
પ્રશ્ન ૫: સૂક્ષ્મજીવોના મુખ્ય સમૂહ કયા કયા છે?
જવાબ: સૂક્ષ્મજીવોને મુખ્યત્વે ચાર મોટા સમૂહોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે:
૧. બેક્ટેરિયા (Bacteria)
૨. ફૂગ (Fungi)
૩. પ્રજીવ (Protozoa)
૪. લીલ (Algae)
(નોંધ: વાયરસ પણ સૂક્ષ્મજીવો છે, પરંતુ તેઓ અન્ય સજીવોની અંદર જ વિભાજન પામે છે તેથી તેમને અલગ ગણવામાં આવે છે.)
પ્રશ્ન ૬: વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું ભૂમિમાં સ્થાપન કરતા સૂક્ષ્મજીવોના નામ જણાવો.
જવાબ: વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું ભૂમિમાં સ્થાપન કરતા મુખ્ય સૂક્ષ્મજીવો નીચે મુજબ છે:
૧. રાઈઝોબિયમ (Rhizobium) બેક્ટેરિયા (જે શિંબીકુળની વનસ્પતિના મૂળની ગાંઠોમાં જોવા મળે છે.)
૨. નીલહરિત લીલ (Blue-green algae)
૩. કેટલાક મુક્તજીવી બેક્ટેરિયા જેમ કે એઝોટોબેક્ટર.
પ્રશ્ન ૭: આપણા જીવનમાં સૂક્ષ્મજીવોની ઉપયોગિતા વિશે ૧૦ વાક્યો લખો.
જવાબ:
૧. દહીં, છાશ અને ચીઝ બનાવવા માટે લેક્ટોબેસિલીસ બેક્ટેરિયા ઉપયોગી છે.
૨. બ્રેડ, પેસ્ટ્રીઝ અને કેક બનાવવા માટે યીસ્ટનો ઉપયોગ થાય છે.
૩. આલ્કોહોલ, દારૂ અને એસિટિક એસિડ (વિનેગર) ના મોટા પાયે ઉત્પાદનમાં યીસ્ટ વપરાય છે.
૪. બેક્ટેરિયા અને ફૂગમાંથી એન્ટિબાયોટિક્સ (પ્રતિજૈવિક દવાઓ) બનાવવામાં આવે છે.
૫. બાળકો અને પુખ્ત વયના લોકોને રોગો સામે રક્ષણ આપવા રસી (Vaccine) બનાવવામાં આવે છે.
૬. રાઈઝોબિયમ બેક્ટેરિયા જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
૭. વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના મૃત અવશેષોનું વિઘટન કરી કુદરતી ખાતર (ખાંસ) બનાવવામાં મદદ કરે છે.
૮. પર્યાવરણને સ્વચ્છ રાખવામાં વિઘટકો તરીકે સૂક્ષ્મજીવો અગત્યના છે.
૯. કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો વિટામિન્સ અને પાચનક્રિયા સુધારવામાં મદદરૂપ છે.
૧૦. ખેતીમાં પાકનું ઉત્પાદન વધારવા જૈવિક ખાતરો તરીકે સૂક્ષ્મજીવો વપરાય છે.
પ્રશ્ન ૮: સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા નુકસાન વિશે ટૂંક નોંધ લખો.
જવાબ: સૂક્ષ્મજીવો માત્ર ઉપયોગી જ નથી, પણ હાનિકારક પણ છે. તેમને રોગકારક (Pathogen) કહે છે. તે મનુષ્ય, પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં રોગો ફેલાવે છે. દા.ત., મનુષ્યમાં બેક્ટેરિયા દ્વારા ક્ષય (TB), ટાઈફોઈડ; વાયરસ દ્વારા પોલિયો, ઓરી, શરદી, કોવિડ-૧૯; પ્રજીવ દ્વારા મેલેરિયા થાય છે. વનસ્પતિઓમાં લીંબુમાં ખારાસનો રોગ, ઘઉંનો અંગારિયો વગેરે થાય છે. આ ઉપરાંત તેઓ ખોરાક બગાડે છે, કપડાં અને ચામડાની વસ્તુઓને નુકસાન પહોંચાડે છે.
પ્રશ્ન ૯: એન્ટિબાયોટિક્સ એટલે શું? એન્ટિબાયોટિક્સનું સેવન કરતી વખતે કઈ કઈ સાવધાની રાખવી જોઈએ?
જવાબ:
વ્યાખ્યા: જે દવાઓ બિમારી પેદા કરનાર બેક્ટેરિયા કે સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ કરે છે અથવા તેમની વૃદ્ધિ અટકાવે છે તેને એન્ટિબાયોટિક્સ (પ્રતિજૈવિક દવાઓ) કહે છે. દા.ત., પેનિસિલીન, સ્ટ્રેપ્ટોમાઈસીન.
સાવધાનીઓ:
૧. એન્ટિબાયોટિક્સ હંમેશા લાયક અને ડોક્ટરની સલાહ મુજબ જ લેવી જોઈએ.
૨. ડોક્ટરે સૂચવેલો કોર્સ પૂરો કરવો જોઈએ, અધવચ્ચે બંધ ન કરવી જોઈએ.
૩. બિનજરૂરી કે વાયરલ સંક્રમણ (જેવા કે શરદી-ઉધરસ) માં એન્ટિબાયોટિક્સ અસર કરતી નથી અને નુકસાન કરી શકે છે.
📖 અગત્યની વ્યાખ્યાઓ
૧. સૂક્ષ્મજીવો (Microorganisms)
જે સજીવોને નરી આંખે જોઈ શકાતા નથી અને તેમને જોવા માટે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્રની જરૂર પડે છે તેમને સૂક્ષ્મજીવો કહે છે.
૨. પેથોજન / રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો (Pathogens)
મનુષ્ય, પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં રોગો ઉત્પન્ન કરતા હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવોને રોગકારક કે પેથોજન કહે છે.
૩. આથવણ (Fermentation)
શર્કરાનું આલ્કોહોલમાં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયાને આથવણ કહે છે. (આ પ્રક્રિયાની શોધ લૂઈ પાશ્ચરે કરી હતી).
૪. એન્ટિબાયોટિક્સ (Antibiotics / પ્રતિજૈવિક)
બેક્ટેરિયા કે અન્ય રોગકારકોની વૃદ્ધિ અટકાવતી કે તેનો નાશ કરતી દવાઓને એન્ટિબાયોટિક્સ કહે છે.
૫. રસી (Vaccine)
શરીરમાં મૃત કે નિષ્ક્રિય સૂક્ષ્મજીવો દાખલ કરીને રોગ સામે રક્ષણ મેળવવાની પદ્ધતિને રસીકરણ અને પદાર્થને રસી કહે છે.
૬. ચેપી રોગો (Communicable Diseases)
જે રોગો ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિથી સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં હવા, પાણી, ખોરાક કે ભૌતિક સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે તેને ચેપી રોગો કહે છે.
૭. વાહક (Carrier)
જે પ્રાણીઓ કે કીટકો રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોને સંક્રમિત સ્થાનેથી સ્વસ્થ વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડે છે તેને વાહક કહે છે (દા.ત., મચ્છર, માખી).
૮. ખોરાક જાળવણી (Food Preservation)
ખોરાકને સૂક્ષ્મજીવોના આક્રમણથી બચાવીને લાંબા સમય સુધી ખાવાલાયક અને તાજો રાખવાની પદ્ધતિને ખોરાક જાળવણી કહે છે.
૯. નાઈટ્રોજન ચક્ર (Nitrogen Cycle)
વાતાવરણમાંથી નાઈટ્રોજનનું જમીન અને વનસ્પતિમાં સ્થાપન થઈ, પ્રાણીઓમાં વહન પામી અંતે પાછું વાતાવરણમાં ભળવાની કુદરતી પ્રક્રિયાને નાઈટ્રોજન ચક્ર કહે છે.
૧૦. પાશ્ચ્યુરાઈઝેશન (Pasteurization)
દૂધને આશરે ૭૨°C તાપમાને ૧૫ થી ૩૦ સેકન્ડ માટે ગરમ કરી તરત જ ઠંડુ કરીને સૂક્ષ્મજીવ મુક્ત કરવાની પદ્ધતિ.
૧૧. એન્ટીસેપ્ટિક / પ્રિઝર્વેટિવ્સ (Preservatives)
સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ અટકાવવા માટે ખોરાકમાં ઉમેરવામાં આવતા રાસાયણિક પદાર્થો (દા.ત., મીઠું, ખાંડ, તેલ, સોડિયમ બેન્ઝોએટ).
❓ ટૂંકા પ્રશ્નો અને ઉત્તરો
✏️ ખાલી જગ્યાઓ અને જવાબ
જવાબ: માઈક્રોસ્કોપ
જવાબ: લેક્ટોબેસિલીસ
જવાબ: યીસ્ટ
જવાબ: પ્રજીવ (પ્લાઝમોડિયમ)
જવાબ: એડીસ
જવાબ: બેક્ટેરિયા, ફૂગ
જવાબ: અલેક્ઝાન્ડર ફ્લેમિંગ
જવાબ: એડવર્ડ જેનર
જવાબ: રાઈઝોબિયમ
જવાબ: ૭૮%
જવાબ: બેક્ટેરિયા
જવાબ: ફૂગ
જવાબ: વાયરસ
જવાબ: લૂઈ પાશ્ચર
જવાબ: એકકોષી
જવાબ: બેક્ટેરિયા
જવાબ: વાયરસ
જવાબ: પ્રિઝર્વેટિવ્સ
જવાબ: પાશ્ચ્યુરાઈઝેશન
જવાબ: યજમાન કોષ
⚖️ મહત્વના તફાવતો
૧. એકકોષી સજીવો અને બહુકોષી સજીવો
| એકકોષી સજીવો | બહુકોષી સજીવો |
|---|---|
| ૧. આ સજીવોનું શરીર માત્ર એક જ કોષનું બનેલું હોય છે. | ૧. આ સજીવોનું શરીર એક કરતાં વધુ (અસંખ્ય) કોષોનું બનેલું હોય છે. |
| ૨. ઉદાહરણ: અમીબા, પેરામીશિયમ, બેક્ટેરિયા. | ૨. ઉદાહરણ: વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ, મનુષ્ય, કેટલીક લીલ અને ફૂગ. |
૨. ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવો અને હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવો (રોગકારક)
| ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવો | હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવો |
|---|---|
| ૧. તે દહીં, બ્રેડ, આલ્કોહોલ અને એન્ટિબાયોટિક્સ બનાવવામાં મદદ કરે છે. | ૧. તે મનુષ્ય, પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં ગંભીર રોગો ઉત્પન્ન કરે છે. |
| ૨. જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે અને પર્યાવરણ સ્વચ્છ રાખે છે. | ૨. ખોરાક બગાડે છે તેમજ કપડાં અને ચામડાને નુકસાન કરે છે. |
📝 ટૂંક નોંધો
૧. સૂક્ષ્મજીવોનું આપાત જીવન / ઉપયોગિતા
સૂક્ષ્મજીવો આપણા જીવનમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તે ખોરાક બનાવવાથી લઈને ઔષધિઓ, રસીઓ અને જમીનને ફળદ્રુપ બનાવવામાં ઉપયોગી છે.
૨. દહીં અને બ્રેડ બનાવવામાં સૂક્ષ્મજીવો
દૂધમાંથી દહીં બનાવવા લેક્ટોબેસિલીસ બેક્ટેરિયા દૂધને દહીંમાં ફેરવે છે. યીસ્ટનો ઉપયોગ બ્રેડ, પેસ્ટ્રીઝ અને કેક બનાવવા માટે થાય છે જ્યાં તે CO2 ઉત્પન્ન કરી બ્રેડને ફૂલાવે છે.
૩. આથવણની ક્રિયા (Fermentation)
શર્કરાનું આલ્કોહોલમાં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયાને આથવણ કહે છે. લૂઈ પાશ્ચરે ૧૮૫૭ માં તેની શોધ કરી હતી. તેનો ઉપયોગ દારૂ, વાઈન અને એસિટિક એસિડ બનાવવા થાય છે.
૪. એન્ટિબાયોટિક્સ (પ્રતિજૈવિક દવાઓ)
બેક્ટેરિયા અને ફૂગમાંથી બનતી દવાઓ જે રોગકારક બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે તેને એન્ટિબાયોટિક્સ કહે છે. પેનિસિલીન અને સ્ટ્રેપ્ટોમાઈસીન તેના મુખ્ય ઉદાહરણો છે.
૫. રસીકરણ (Vaccination)
શરીરમાં મૃત કે નિષ્ક્રિય રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો દાખલ કરીને એન્ટિબોડી પેદા કરવાની પદ્ધતિને રસી કહે છે. તે પોલિયો, ઓરી, કમળો જેવા રોગો સામે રક્ષણ આપે છે.
૬. જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો
રાઈઝોબિયમ બેક્ટેરિયા અને નીલહરિત લીલ વાતાવરણમાંથી નાઈટ્રોજનનું જમીનમાં સ્થાપન કરે છે, જેનાથી જમીનની નાઈટ્રોજનની માત્રા વધે છે અને ફળદ્રુપતા વધે છે.
૭. પર્યાવરણનું શુદ્ધીકરણ
સૂક્ષ્મજીવો વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના મૃત અવશેષોનું વિઘટન કરી સરળ ઘટકોમાં રૂપાંતર કરે છે, જેથી પર્યાવરણ સ્વચ્છ રહે છે અને પોષક દ્રવ્યો પુનઃ પ્રાપ્ત થાય છે.
૮. મનુષ્યમાં સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા રોગો
બેક્ટેરિયા, વાયરસ અને પ્રજીવો દ્વારા મનુષ્યમાં ક્ષય, ટાઈફોઈડ, કોલેરા, મેલેરિયા, પોલિયો અને કોવિડ-૧૯ જેવા રોગો થાય છે જે હવા, પાણી કે વાહકો દ્વારા ફેલાય છે.
૯. ખોરાક જાળવણીની પદ્ધતિઓ
ખોરાકને સૂક્ષ્મજીવોથી બચાવવા માટે મીઠા, ખાંડ, તેલ, રાસાયણિક પ્રિઝર્વેટિવ્સ, ગરમ અને ઠંડી (ફ્રિજ) પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
૧૦. નાઈટ્રોજન ચક્ર
વાતાવરણનો નાઈટ્રોજન બેક્ટેરિયા દ્વારા જમીનમાં સ્થાપાય છે, વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે અને અંતે વિઘટન પામી પાછો વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે.
🔬 વૈજ્ઞાનિક કારણો
૧. વાયરસ અન્ય સૂક્ષ્મજીવોથી ભિન્ન ગણવામાં આવે છે.
કારણ: કારણ કે વાયરસ અત્યંત સૂક્ષ્મ હોય છે અને તે માત્ર યજમાન સજીવ (વનસ્પતિ, પ્રાણી કે બેક્ટેરિયા) ના કોષની અંદર જ પ્રજનન અને વિભાજન પામે છે, જ્યારે યજમાન બહાર તે નિર્જીવ જેવા રહે છે.
૨. દૂધમાંથી દહીં બનાવવા માટે હૂંફાળું દૂધ જરૂરી છે.
કારણ: કારણ કે લેક્ટોબેસિલીસ બેક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ અને સક્રિયતા માટે યોગ્ય (હૂંફાળું) તાપમાન જરૂરી છે. ખૂબ ઠંડા કે ખૂબ ગરમ તાપમાને આ બેક્ટેરિયા નાશ પામે છે કે યોગ્ય રીતે કાર્ય કરતા નથી.
૩. બ્રેડ કે પેસ્ટ્રીઝ બનાવતી વખતે યીસ્ટ પાવડર ઉમેરવાથી તે ફૂલી જાય છે.
કારણ: કારણ કે યીસ્ટ ઝડપથી શ્વાસોચ્છવાસ દરમિયાન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2) વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે. આ વાયુના પરપોટા ગુંદેલા લોટમાં ફસાઈ જાય છે અને કદ વધારીને તેને ફૂલાવે છે.
૪. શરદી કે ફ્લૂ જેવા વાયરલ રોગોમાં એન્ટિબાયોટિક્સ અસર કરતી નથી.
કારણ: કારણ કે એન્ટિબાયોટિક્સ માત્ર બેક્ટેરિયા સામે જ લડે છે, જ્યારે શરદી અને ફ્લૂ વાયરસથી થતા રોગો છે. વાયરસ પર એન્ટિબાયોટિક્સની કોઈ અસર થતી નથી.
૫. શિંબીકુળની વનસ્પતિઓ જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
કારણ: કારણ કે શિંબીકુળ (દાળવાળા પાક) ની વનસ્પતિના મૂળની ગાંઠોમાં રાઈઝોબિયમ બેક્ટેરિયા વસે છે, જે વાતાવરણમાંથી નાઈટ્રોજનનું જમીનમાં સ્થાપન કરી જમીનને નાઈટ્રોજનયુક્ત બનાવે છે.
૬. કેરીનું અથાણું બનાવવા તેમાં વધુ પ્રમાણમાં મીઠું અને તેલ ઉમેરવામાં આવે છે.
કારણ: કારણ કે વધુ મીઠું અને તેલ સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ અટકાવે છે અને તેમને જીવિત રહેવા દેતા નથી, જેનાથી અથાણું બગડતું નથી.
૭. કાચા શાકભાજી અને ફળો ફ્રિજમાં મૂકવાથી લાંબા સમય સુધી સારા રહે છે.
કારણ: કારણ કે ફ્રિજનું નીચું તાપમાન સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ અને સક્રિયતાને અટકાવે છે, જેથી ખોરાક બગડતો અટકે છે.
૮. મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ પૃથ્વી પર કાયમ માટે જમા થતા નથી.
કારણ: કારણ કે કુદરતમાં હાજર સૂક્ષ્મજીવો (વિઘટકો) મૃત અવશેષોનું વિઘટન કરી તેમને જમીનમાં ભોળવી દે છે, જેથી પર્યાવરણ શુદ્ધ રહે છે.
૯. ડોક્ટરની સલાહ વગર એન્ટિબાયોટિક્સ લેવી હાનિકારક છે.
કારણ: કારણ કે બિનજરૂરી એન્ટિબાયોટિક્સ લેવાથી શરીરના ઉપયોગી બેક્ટેરિયા નાશ પામે છે અને ભવિષ્યમાં જરૂર પડે ત્યારે તે દવા અસર કરતી બંધ થઈ શકે છે.
૧૦. પાશ્ચ્યુરાઈઝ્ડ દૂધને ઉકાળ્યા વગર વાપરી શકાય છે.
કારણ: કારણ કે આ દૂધને ચોક્કસ તાપમાને ગરમ કરીને તરત ઠંડુ કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તેમાં રહેલા તમામ હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવો નાશ પામેલા હોય છે.
No comments:
Post a Comment
Thanks for comment.....!!!