5.વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ

પ્રકરણ ૫ : વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ (Conservation of Plants and Animals)

✍️ સ્વાધ્યાયના જવાબો

પ્રશ્ન ૧: ખાલી જગ્યા પૂરો:

(એ) એવું ક્ષેત્ર કે જ્યાં પ્રાણીઓ પોતાના કુદરતી નિવાસમાં સુરક્ષિત હોય છે, તેને અભ્યારણ્ય કહેવાય છે.

(બી) કોઈ નિશ્ચિત સ્થાને જોવા મળતી જાતિને સ્થાનિક જાતિ (Endemic Species) કહે છે.

(સી) પ્રવાસી પક્ષીઓ દૂરના વિસ્તારોમાંથી આબોહવાકીય ફેરફાર પરિવર્તનના કારણે ઉડીને આવે છે.

પ્રશ્ન ૨: નીચેનાં તફાવત સ્પષ્ટ કરો:

(એ) વન પ્રાણી અભ્યારણ્ય અને જૈવવરક્ષિત વિસ્તાર:
જવાબ: વન પ્રાણી અભ્યારણ્યમાં માત્ર વન્ય પ્રાણીઓ અને તેમના નિવાસસ્થાનોનું સંરક્ષણ થાય છે, જ્યારે જૈવવરક્ષિત વિસ્તારમાં વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ, સૂક્ષ્મજીવો તેમજ ત્યાંના આદિવાસીઓની પરંપરાગત જીવનશૈલીનું પણ સંરક્ષણ કરવામાં આવે છે.
(બી) પ્રાણી સંગ્રહાલય અને વન પ્રાણી અભ્યારણ્ય:
જવાબ: પ્રાણી સંગ્રહાલય કૃત્રિમ નિવાસસ્થાન છે જ્યાં પ્રાણીઓને પ્રદર્શન માટે રાખવામાં આવે છે, જ્યારે અભ્યારણ્ય એ કુદરતી નિવાસસ્થાન છે જ્યાં પ્રાણીઓ સ્વતંત્ર રીતે મુક્ત વિહર છે.
(સી) નાશપ્રાય જાતિ અને લુપ્ત જાતિ:
જવાબ: નાશપ્રાય જાતિઓની સંખ્યા ઘટી રહી છે અને જો યોગ્ય ધ્યાન ન અપાય તો તે લુપ્ત થઈ શકે છે, જ્યારે લુપ્ત જાતિઓ પૃથ્વી પરથી સંપૂર્ણપણે નાશ પામી ચૂકી છે અને હવે ક્યાંય જોવા મળતી નથી.
(ડી) વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ:
જવાબ: વનસ્પતિસૃષ્ટિ એટલે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતી વનસ્પતિઓનું સામ્રાજ્ય, જ્યારે પ્રાણીસૃષ્ટિ એટલે તે જ વિસ્તારમાં જોવા મળતા પ્રાણીઓનું સામ્રાજ્ય.

પ્રશ્ન ૩: નીચે આપેલા મુદ્દા પર વનનાબૂદીની અસરો જણાવો:

(એ) વનપ્રાણીઓ: વનનાબૂદીથી પ્રાણીઓના કુદરતી નિવાસસ્થાન છીનવાઈ જાય છે, જેનાથી તેમનું અસ્તિત્વ જોખમાય છે.
(બી) પર્યાવરણ: વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ વધવાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને તાપમાનમાં વધારો થાય છે.
(સી) ગામડાં: ગામડાંઓમાં વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા તથા ધોવાણની સમસ્યા સર્જાય છે.
(ડી) શહરેો: શહેરોમાં પ્રદૂષણનું પ્રમાણ વધે છે અને શુદ્ધ હવા તથા પાણીની અછત ઊભી થાય છે.
(ઇ) પૃથ્વી: પૃથ્વી પરનું તાપમાન અને પ્રદૂષણ વધે છે, મરુનિર્માણ (રણમાં રૂપાંતર) વધે છે.
(એફ) આવનારી પેઢી: આવનારી પેઢીને શુદ્ધ પર્યાવરણ, જૈવવિવિધતા અને કુદરતી સંસાધનોનો લાભ મળતો નથી.

પ્રશ્ન ૪: શું થશે જો...

(એ) આપણે વૃક્ષો કાપતા રહીશું તો: પૃથ્વી પર ઓક્સિજન ઘટશે, કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વધશે, વરસાદ ઘટશે અને સજીવ સૃષ્ટિ જોખમાશે.
(બી) કોઈ પ્રાણીનું નિવાસસ્થાન અખબાર રૂપ બને તો: પ્રાણીઓનું રક્ષણ મુશ્કેલ બનશે, તેમનો ખોરાક અને આશ્રય નાશ પામશે અને તે લુપ્ત થવાની અરેરાટી ઊભી થશે.
(સી) ભૂમિનું ઉપલું પડ અનાવૃત થઈ જાય તો: ફળદ્રુપ માટી ધોવાઈ જશે, નીચેનું સખત પથ્થરવાળું સ્તર દેખાશે અને જમીન બિનઉપજાવ (રણ જેવી) બની જશે.

પ્રશ્ન ૫: ટૂંકામાં ઉત્તર આપો:

(એ) આપણે જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ શા માટે કરવું જોઈએ?
જવાબ: પૃથ્વી પર સંતુલન જાળવવા, કુદરતી આહાર શૃંખલા ટકાવી રાખવા અને માનવ અસ્તિત્વ માટે જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ જરૂરી છે.
(બી) સુરક્ષિત જંગલો પણ વન્ય પ્રાણીઓ માટે સંપૂર્ણ રીતે સુરક્ષિત નથી. શા માટે?
જવાબ: કારણ કે જંગલોની આસપાસ રહેતા લોકો દ્વારા ગેરકાયદેસર શિકાર, લાકડા કાપવા અને અતિક્રમણ થતું હોવાથી તે સંપૂર્ણ સુરક્ષિત નથી.
(સી) કેટલાક આદિવાસીઓ જંગલો પર આધારિત છે. કઈ રીતે?
જવાબ: આદિવાસીઓ તેમના ખોરાક, બળતણ માટેના લાકડા, ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને આશ્રય માટે સીધા જંગલો પર નિર્ભર હોય છે.
(ડી) વનનાબૂદીનાં કારણો અને અસરો કયા છે?
જવાબ: કારણો: ખેતી માટે જમીન, ઘર અને કારખાનાંનું નિર્માણ, લાકડાનો બળતણ તરીકે ઉપયોગ. અસરો: ગ્લોબલ વોર્મિંગ, પ્રદૂષણ, અતિવૃષ્ટિ/અનાવષ્ટિ.
(ઇ) રેડ ડેટા બુક એટલે શું?
જવાબ: રેડ ડેટા બુક એવું દસ્તાવેજી રેકોર્ડ પુસ્તક છે જેમાં તમામ નાશપ્રાય (સંકટમાં મુકાયેલી) વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની યાદી રાખવામાં આવે છે.
(એફ) સ્થળાંતરણ શબ્દથી તમે શું સમજ્યા?
જવાબ: પક્ષીઓ કે પ્રાણીઓ દ્વારા આબોહવાકીય પરિવર્તનને કારણે પોતાના મૂળ નિવાસસ્થાનેથી લાંબા અંતરની મુસાફરી કરીને અન્ય અનુકૂળ પ્રદેશમાં જવાની ક્રિયાને સ્થળાંતરણ કહે છે.

પ્રશ્ન ૬: કારખાનાઓ અને રહેઠાણોની સતત વધતી માંગના કારણે જંગલો અનિયમિતપણે કપાઈ રહ્યા છે. શું આ પરિયોજનાઓ માટે વૃક્ષો કપાવા યોગ્ય છે? આ બાબત પર ચર્ચા કરો તથા એક સંક્ષિપ્ત અહેવાલ તૈયાર કરો.

જવાબ: ના, માત્ર વિકાસના નામે આડેધડ વૃક્ષો કાપવા યોગ્ય નથી. તેનાથી પર્યાવરણનું સંતુલન બગડે છે, ઓક્સિજન ઘટે છે અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ વધે છે. જો વિકાસ માટે વૃક્ષો કાપવા જ પડે, તો તેની સામે બહોળા પ્રમાણમાં નવાં વૃક્ષો (પુનઃવનિકરણ) રોપવા અનિવાર્ય છે.

પ્રશ્ન ૭: તમારા સ્થાનિક વિસ્તારમાં લીલોતરી જાળવી રાખવા માટે તમે કેવી રીતે યોગદાન આપી શકો છો? તમારા દ્વારા લેવામાં આવનારા પગલાંની યાદી તૈયાર કરો.

જવાબ: (૧) શાળા અને સોસાયટીમાં વૃક્ષારોપણ કરવું, (૨) છોડને નિયમિત પાણી પાવું, (૩) વૃક્ષો ન કાપવા માટે લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાવવી, (૪) મહોત્સવ કે ખાસ પ્રસંગો પર છોડ ભેટ આપવા.

પ્રશ્ન ૮: વનનાબૂદીના કારણે વરસાદમાં ઘટાડો કેવી રીતે આવે છે તે સમજાવો.

જવાબ: વનસ્પતિ તેના પર્ણો દ્વારા ઉત્સવેદન ક્રિયા દ્વારા વાતાવરણમાં પાણીની બાષ્પ છોડે છે, જે વાદળો બનાવવામાં અને વરસાદ લાવવામાં મદદ કરે છે. વૃક્ષો કાપી નાખવાથી વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટે છે, જેનાથી વરસાદમાં મોટો ઘટાડો થાય છે.

પ્રશ્ન ૯: તમારા રાજ્યમાં આવેલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની માહિતી એકત્રિત કરો તથા ભારતના નકશામાં તેના સ્થાનને ઓળખો અને દર્શાવો.

જવાબ: ગુજરાત રાજ્યમાં ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (જૂનાગઢ/ગીર સોમનાથ) અને વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (ભાવનગર) આવેલા છે. ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એશિયા સિંહ માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.

પ્રશ્ન ૧૦: આપણે કાગળનો બચાવ શા માટે કરવો જોઈએ? એવાં કાર્યોની યાદી બનાવો કે જેમાં તમારા દ્વારા કાગળની બચત થઈ શકે.

જવાબ: 1 ટન કાગળ બનાવવા માટે આશરે 17 મોટા પુખ્ત વૃક્ષો કાપવા પડે છે. તેથી વૃક્ષો બચાવવા કાગળનો બચાવ જરૂરી છે. બચતના ઉપાયો: (૧) કાગળનો બગાડ ન કરવો, (૨) જૂના કાગળ અને નોટબુકના કોરા કાગળનો પુનઃઉપયોગ કરવો, (૩) કાગળનું રિસાયકલિંગ કરવું.

📝 ટૂંકનોંધો

૧. વનનાબૂદી અને તેનાં કારણો

જંગલોના મોટા પાયે વૃક્ષો કાપીને જમીનને અન્ય હેતુઓ માટે ખુલ્લી કરવાની ક્રિયાને વનનાબૂદી કહે છે. વનનાબૂદીનાં મુખ્ય કારણોમાં ખેતી માટે જમીન પ્રાપ્ત કરવી, રહેઠાણો અને કારખાનાંઓનું નિર્માણ કરવું, ફર્નિચર બનાવવા તથા બળતણ માટે લાકડાનો ઉપયોગ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત દાવાનળ અને તીવ્ર દુષ્કાળ જેવી કુદરતી આપત્તિઓ પણ વનનાબૂદી માટે જવાબદાર છે.

૨. વનનાબૂદીની અસરો

વનનાબૂદીથી પૃથ્વી પર ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ ખાસ કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ વધી જાય છે, જેનાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ સર્જાય છે. પૃથ્વીનું તાપમાન વધવાથી જળચક્રનું સંતુલન બગડે છે અને વરસાદમાં ઘટાડો થાય છે. વળી, જમીનનું ઉપલું ફળદ્રુપ સ્તર ધોવાઈ જવાથી જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટે છે અને ધીમે ધીમે ઉપજાઉ ભૂમિ રણમાં રૂપાંતરિત થાય છે જેને મરુનિર્માણ કહે છે.

૩. જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્ર (Biosphere Reserve)

જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્ર એ વન્યજીવન, વનસ્પતિઓ અને સૂક્ષ્મજીવો તેમજ ત્યાંના આદિવાસીઓની પરંપરાગત જીવનશૈલીના સંરક્ષણ માટે વિશાળ સુરક્ષિત વિસ્તાર છે. પંચમઢી જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્ર તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, જેમાં સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને બોરી તથા પંચમઢી એમ બે વન્યપ્રાણી અભ્યારણ્યોનો સમાવેશ થાય છે.

૪. વનપ્રાણી અભ્યારણ્ય (Wildlife Sanctuary)

અભ્યારણ્ય એ એવો સુરક્ષિત વિસ્તાર છે જ્યાં પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાને સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. અહીં પ્રાણીઓનો શિકાર કરવો કે તેમને પકડવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે. આ જગ્યાઓ વન્ય પ્રાણીઓને રક્ષણ અને અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે જેથી તેઓ સુરક્ષિત રીતે વંશવૃદ્ધિ કરી શકે.

૫. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (National Park)

રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ વન્ય જીવો માટેનો આરક્ષિત વિસ્તાર છે જ્યાં તેઓ સ્વતંત્રપણે નિવાસ અને પ્રાકૃતિક સંસાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે છે. અહીં માનવ પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે ચરાઈ, લાકડા કાપવા કે શિકાર કરવા પર સખત પ્રતિબંધ હોય છે. ભારતનું 'સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન' પ્રથમ આરક્ષિત જંગલ છે જ્યાં શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાવાળા સાગનાં વૃક્ષો અને વાઘ સુરક્ષિત છે.

૬. વનસ્પતિસૃષ્ટિ (Flora) અને પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna)

કોઈપણ ચોક્કસ વિસ્તારમાં કુદરતી રીતે ઉગતી વનસ્પતિઓના સમૂહને તે વિસ્તારની 'વનસ્પતિસૃષ્ટિ' કહે છે (દા.ત., સાગ, સાલ, આમળા, ફર્ન). જ્યારે તે જ વિસ્તારમાં જોવા મળતા પ્રાણીઓના સમૂહને 'પ્રાણીસૃષ્ટિ' કહે છે (દા.ત., ચિંકારા, નીલગાય, દીપડો, જંગલી કુતરો). પંચમઢી વિસ્તારમાં સાલ, આમળા અને જંગલી પ્રાણીઓમાં વાઘ, દીપડો વગેરે જોવા મળે છે.

૭. સ્થાનિક જાતિઓ (Endemic Species)

વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની જે જાતિઓ કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જ વિશિષ્ટ રૂપે જોવા મળતી હોય અને અન્યત્ર કુદરતી રીતે ઉપલબ્ધ ન હોય તેને 'સ્થાનિક જાતિઓ' કહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પાંચમઢી જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્રના સ્થાનીય વનસ્પતિઓ વિશાળ ભારતીય ખિસકોલી અને ઉડતી ખિસકોલી છે, જે અન્યત્ર જોવા મળતી નથી.

૮. રેડ ડેટા બુક (Red Data Book)

રેડ ડેટા બુક એ એક એવું સત્તાવાર દસ્તાવેજી પુસ્તક છે જેમાં તમામ નાશપ્રાય (સંકટમાં મુકાયેલી) જાતિઓ (વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ) ની યાદી રાખવામાં આવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ સંસ્થા નાશપ્રાય જાતિઓ પર નજર રાખે છે અને તેમના સંરક્ષણ માટે પગલાં સૂચવે છે.

૯. પુનઃવનિકરણ (Reforestation)

વનનાબૂદીથી ખાલી થયેલા વિસ્તારોમાં ફરીથી નવાં વૃક્ષો રોપીને જંગલો પુનઃસ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયાને પુનઃવનિકરણ કહે છે. આ પ્રક્રિયા કુદરતી રીતે પણ થઈ શકે છે જો જંગલને ખલેલ ન પહોંચાડવામાં આવે, અથવા માનવ દ્વારા નવા છોડ વાવીને પણ વનિકરણ કરી શકાય છે.

૧૦. કાગળનું રિસાયકલિંગ (Recycling of Paper)

૧ ટન કાગળ બનાવવા માટે ૧૭ પુખ્ત વૃક્ષો કાપવા પડે છે. કાગળનો બગાડ અટકાવીને અને વપરાયેલા કાગળને કેમિકલ પ્રક્રિયા દ્વારા ફરીથી નવો ઉપયોગી કાગળ બનાવવાની પદ્ધતિને કાગળનું રિસાયકલિંગ કહે છે. આનાથી વૃક્ષોની કપાત અટકે છે અને કાગળ બનાવવા વપરાતી ઊર્જા અને પાણીની બચત થાય છે.

📖 વ્યાખ્યાઓ

૧. વનનાબૂદી (Deforestation): જંગલોમાંથી મોટા પાયે વૃક્ષો કાપીને તે જમીનને અન્ય હેતુઓ (ખેતી, રહેઠાણ, કારખાનાં) માટે ઉપયોગમાં લેવાની પ્રક્રિયાને વનનાબૂદી કહે છે.

૨. જૈવવિવિધતા (Biodiversity): પૃથ્વી પર જોવા મળતા વિવિધ પ્રકારના સજીવો (વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવો) વચ્ચેના પરસ્પર સંબંધો અને તેમની વિવિધતાને જૈવવિવિધતા કહે છે.

૩. જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્ર (Biosphere Reserve): વન્યજીવન, વનસ્પતિઓ અને સૂક્ષ્મજીવો તેમજ આદિવાસીઓની પરંપરાગત જીવનશૈલીના સંરક્ષણ માટે બનાવવામાં આવતો વિશાળ સુરક્ષિત વિસ્તાર.

૪. વનપ્રાણી અભ્યારણ્ય (Wildlife Sanctuary): એવો સુરક્ષિત વિસ્તાર જ્યાં વન્ય પ્રાણીઓ પોતાના કુદરતી નિવાસસ્થાને સુરક્ષિત અને મુક્ત હોય છે તથા શિકાર પર પ્રતિબંધ હોય છે.

૫. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (National Park): વન્યજીવો માટે આરક્ષિત એવો વિસ્તાર જ્યાં તેઓ સ્વતંત્રપણે નિવાસ અને પ્રાકૃતિક સંસાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે છે અને માનવ પ્રવૃત્તિઓ વર્જિત છે.

૬. વનસ્પતિસૃષ્ટિ (Flora): કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં કુદરતી રીતે ઉગતી વનસ્પતિઓના સમૂહને તે પ્રદેશની વનસ્પતિસૃષ્ટિ કહે છે.

૭. પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna): કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતા પ્રાણીઓના સમૂહને તે પ્રદેશની પ્રાણીસૃષ્ટિ કહે છે.

૮. સ્થાનિક જાતિઓ (Endemic Species): વનસ્પતિઓ કે પ્રાણીઓની એવી જાતિઓ જે ફક્ત કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જ કુદરતી રીતે જોવા મળતી હોય અને અન્યત્ર ન હોય.

૯. નાશપ્રાય જાતિઓ (Endangered Species): જે પ્રાણીઓ કે વનસ્પતિઓની સંખ્યા એટલી બધી ઘટી ગઈ છે કે જો યોગ્ય પગલાં ન લેવાય તો તે લુપ્ત થઈ જવાનું જોખમ ધરાવે છે.

૧૦. લુપ્ત જાતિઓ (Extinct Species): જે સજીવો કે જાતિઓ પૃથ્વી પરથી કાયમ માટે નાશ પામી ચૂકી છે અને હવે દુનિયામાં ક્યાંય જીવિત જોવા મળતી નથી.

૧૧. સ્થળાંતરણ (Migration): પક્ષીઓ કે પ્રાણીઓ દ્વારા આબોહવાકીય પરિવર્તનને કારણે પોતાના મૂળ નિવાસસ્થાનેથી હજારો કિલોમીટર દૂર અનુકૂળ સ્થળે જવાની મોસમી ક્રિયા.

૧૨. પુનઃવનિકરણ (Reforestation): વનનાબૂદીથી નાશ પામેલા જંગલોને ફરીથી વિકસાવવા માટે નવાં વૃક્ષો રોપવાની અને જંગલ પુનઃસ્થાપિત કરવાની ક્રિયા.

⚖️ અગત્યના તફાવતો

૧. વનપ્રાણી અભ્યારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન

મુદ્દો	વનપ્રાણી અભ્યારણ્ય	રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
મુખ્ય હેતુ	માત્ર વન્ય પ્રાણીઓ અને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનોનું રક્ષણ કરવું.	સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ (વનસ્પતિ, પ્રાણી, ભૂમિ અને દ્રશ્યો) નું વ્યાપક સંરક્ષણ.
માનવ પ્રવૃત્તિઓ	અમુક મર્યાદિત માનવ પ્રવૃત્તિઓ (જેવી કે લાકડાં વગેરે વીણવા) ની છૂટ હોઈ શકે છે.	માનવ પ્રવૃત્તિઓ (ચરાઈ, લાકડા કાપવા) પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે.
સુરક્ષાનું સ્તર	રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન કરતા ઓછી કઠોર સુરક્ષા વ્યવસ્થા હોય છે.	ખૂબ જ કઠોર અને કડક કાનૂની સુરક્ષા વ્યવસ્થા હોય છે.
ઉદાહરણ	બોરી વન્યપ્રાણી અભ્યારણ્ય, પંચમઢી અભ્યારણ્ય.	સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન.

૨. નાશપ્રાય જાતિઓ અને લુપ્ત જાતિઓ

મુદ્દો	નાશપ્રાય જાતિઓ (Endangered)	લુપ્ત જાતિઓ (Extinct)
સ્થિતિ	આ જાતિઓની સંખ્યા ખૂબ ઓછી થઈ ગઈ છે અને તે જોખમ હેઠળ છે.	આ જાતિઓ પૃથ્વી પરથી સંપૂર્ણપણે નાશ પામી ચૂકી છે.
અસ્તિત્વ	આ સજીવો હજુ પૃથ્વી પર અસ્તિત્વ ધરાવે છે પરંતુ જોખમમાં છે.	આ સજીવો હવે પૃથ્વી પર ક્યાંય જીવિત બચ્યા નથી.
સંભાવના	યોગ્ય સંરક્ષણ આપવાથી તેમની સંખ્યા ફરી વધારી શકાય છે.	તેમને હવે પરત લાવી શકાતા નથી, તે કાયમ માટે નામશેષ થઈ ગયા છે.
ઉદાહરણ	વાઘ, હાથી, જંગલી ભેંસ, બારસિંગા.	ડાયનાસોર, ડোডો પક્ષી.

✏️ ખાલી જગ્યાઓ

1. વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સંરક્ષણ માટે જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્ર બનાવાય છે.
2. પંચમઢી જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્રમાં સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન આવેલું છે.
3. સાગ અને સાલ એ વનસ્પતિસૃષ્ટિ ના ઉદાહરણો છે.
4. ચિંકારા અને દીપડો એ પ્રાણીસૃષ્ટિ ના ઉદાહરણો છે.
5. વિશાળ ભારતીય ખિસકોલી એ સ્થાનિક જાતિ છે.
6. પ્રાણીઓની સંખ્યા ઘટીને નાશ પામવાની આરે હોય તેને નાશપ્રાય કહે છે.
7. ડાયનાસોર એ લુપ્ત થઈ ગયેલી જાતિ છે.
8. નાશપ્રાય જાતિઓની રેકોર્ડ રાખતી બુક રેડ ડેટા બુક છે.
9. સાઇબેરીયન ક્રেন એ પ્રવાસી પક્ષી છે.
10. ૧ ટન કાગળ બનાવવા માટે ૧૭ વૃક્ષો કાપવા પડે છે.
11. ખાલી જંગલોમાં નવા છોડ રોપવાની પ્રક્રિયા પુનઃવનિકરણ છે.
12. જંગલોના નાશને વનનાબૂદી કહેવાય છે.
13. ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે CO₂ વાયુ જવાબદાર છે.
14. વરસાદ લાવવામાં વૃક્ષો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
15. જમીનનું ઉપલું પડ ધોવાવાથી ફળદ્રુપતા ઘટે છે.
16. પ્રોજેક્ટ ટાઇગર યોજના વાઘ ના રક્ષણ માટે છે.
17. આદિવાસીઓનો જીવન આધાર જંગલ છે.
18. વન્યજીવોના રક્ષણ માટે સરકાર અભ્યારણ્ય બનાવે છે.
19. કાગળનું રિસાયકલિંગ કરવાથી વૃક્ષો બચે છે.
20. પૃથ્વી પર સજીવોની વિવિધતાને જૈવવિવિધતા કહે છે.

❓ ટૂંકા પ્રશ્નો

૧. વનનાબૂદી એટલે શું? - વૃક્ષો મોટા પાયે કાપવા.

૨. ગ્લોબલ વોર્મિંગ કોના કારણે થાય? - CO₂ વધવાથી.

૩. મરુનિર્માણ એટલે શું? - ભૂમિનું રણમાં રૂપાંતર.

૪. પંચમઢી શું છે? - જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્ર.

૫. સાતપુડા ક્યાં આવેલું છે? - પંચમઢીમાં.

૬. વનસ્પતિસૃષ્ટિ એટલે શું? - પ્રદેશની વનસ્પતિઓ.

૭. પ્રાણીસૃષ્ટિ એટલે શું? - પ્રદેશના પ્રાણીઓ.

૮. સ્થાનિક જાતિનું ઉદાહરણ? - વિશાળ ખિસકોલી.

૯. નાશપ્રાય જાતિનું ઉદાહરણ? - વાઘ / હાથી.

૧૦. લુપ્ત જાતિનું ઉદાહરણ? - ડાયનાસોર.

૧૧. રેડ ડેટા બુક શું છે? - નાશપ્રાય જાતિઓની યાદી.

૧૨. સ્થળાંતર કરતા પક્ષીનું નામ? - સાઇબેરીયન ક્રেন.

૧૩. પ્રોજેક્ટ ટાઇગર ક્યારે શરૂ થયો? - વાઘ રક્ષણ માટે.

૧૪. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં શેની છૂટ નથી? - ચરાઈ અને શિકારની.

૧૫. અભ્યારણ્યમાં શું હોય છે? - વન્ય પ્રાણી સુરક્ષિત.

૧૬. કાગળ રિસાયકલિંગથી શું બચે? - વૃક્ષો અને ઊર્જા.

૧૭. પુનઃવનિકરણ એટલે શું? - નવા વૃક્ષો રોપવા.

૧૮. જૈવવિવિધતા એટલે શું? - સજીવોની વિવિધતા.

૧૯. ગીર કયા પ્રાણી માટે પ્રખ્યાત? - એશિયા સિંહ.

૨૦. વેળાવદર કયા પ્રાણી માટે જાણીતું? - કાળિયાર.

૨૧. સાગ એ કઈ વનસ્પતિ છે? - વનસ્પતિસૃષ્ટિ.

૨૨. ચિંકારા કેવું પ્રાણી છે? - પ્રાણીસૃષ્ટિ.

૨૩. જંગલો કપાવાથી કયો વાયુ વધે? - કાર્બન ડાયોક્સાઇડ.

૨૪. વરસાદ ઘટવાનું મુખ્ય કારણ? - વનનાબૂદી.

૨૫. જમીનનું ધોવાણ ક્યારે થાય? - વૃક્ષો વગર.

૨૬. આદિવાસીઓ કોના પર નિર્ભર? - જંગલ.

૨૭. કાગળ બનાવવા શું વપરાય? - વનસ્પતિ રેસા/લાકડું.

૨૮. ૧ ટન કાગળ માટે કેટલા વૃક્ષો? - ૧૭ વૃક્ષો.

૨૯. પક્ષીઓ લાંબી મુસાફરી શા માટે કરે? - આબોહવા બદલાવ.

૩૦. પ્રવાસી પક્ષીઓ ક્યાં આવે? - અનુકૂળ સ્થળે.

૩૧. સરકારી સંરક્ષિત ક્ષેત્ર કેટલા પ્રકારના? - ત્રણ (અભ્યારણ્ય, ઉદ્યાન, જૈવવરક્ષિત).

૩૨. બોરી શું છે? - વન્યપ્રાણી અભ્યારણ્ય.

૩૩. પંચમઢીમાં કયું અભ્યારણ્ય? - બોરી.

૩૪. સદીઓથી કયા સજીવો લુપ્ત થયા? - ડાયનાસોર.

૩૫. સંકટગ્રસ્ત જાતિને શું કહેવાય? - નાશપ્રાય.

૩૬. કાગળનો બગાડ અટકાવવા શું કરવું? - પુનઃઉપયોગ.

૩૭. વન્યજીવન સુરક્ષા અધિનિયમ ક્યારે? - રક્ષણ માટે.

૩૮. જંગલની આગને શું કહેવાય? - દાવાનળ.

૩૯. ઓક્સિજન ક્યાંથી મળે? - વનસ્પતિમાંથી.

૪૦. પૃથ્વી પરનું ફેફસું કોને કહેવાય? - જંગલો.

૪૧. રણ વિસ્તારમાં રૂપાંતરણને શું કહે? - મરુનિર્માણ.

૪૨. કાગળ કેટલી વાર રિસાયકલ થઈ શકે? - ૫ થી ૭ વાર.

૪૩. સ્થાનિક જાતિઓ ક્યાં મળે? - વિશિષ્ટ સ્થાને.

૪૪. ઉડતી ખિસકોલી ક્યાં જોવા મળે? - પંચમઢી.

૪૫. સિંહ કયા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં? - ગીર.

૪૬. વાઘ કયા ઉદ્યાનમાં સુરક્ષિત? - સાતપુડા.

૪૭. જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્રમાં કોનો સમાવેશ? - વનસ્પતિ, પ્રાણી, આદિવાસી.

૪૮. પ્રાણી સંગ્રહાલય કેવું સ્થળ છે? - કૃત્રિમ.

૪૯. વન અનામત રાખવાનો હેતુ શું? - સંરક્ષણ.

૫૦. પૃથ્વીનું સંતુલન કોના પર નિર્ભર? - જૈવવિવિધતા.

🔬 વૈજ્ઞાનિક કારણો

૧. વનનાબૂદીથી વૈશ્વિક તાપમાન (ગ્લોબલ વોર્મિંગ) માં વધારો થાય છે. - કારણ: વૃક્ષો વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) શોષીને ઓક્સિજન મુક્ત કરે છે. જંગલો કપાવાથી CO₂ નું શોષણ થતું નથી અને વાતાવરણમાં તેનું પ્રમાણ વધે છે. આ વાયુ સૂર્યની ગરમીને રોકી રાખતો હોવાથી પૃથ્વીનું તાપમાન સતત વધે છે જેને ગ્લોબલ વોર્મિંગ કહે છે.

૨. વનનાબૂદીના કારણે વરસાદમાં ઘટાડો થાય છે. - કારણ: વનસ્પતિ તેના પર્ણો દ્વારા ઉત્સવેદન ક્રિયા દ્વારા વાતાવરણમાં પુષ્કળ પાણીની બાષ્પ છોડે છે, જે વાદળો બનાવવામાં અને વરસાદ લાવવામાં મદદરૂપ બને છે. વૃક્ષો જ ન રહે તો વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે, જેના લીધે વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે.

૩. જંગલો કપાવાથી જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટી જાય છે. - કારણ: વૃક્ષોના મૂળ જમીનને જકડી રાખે છે. વનનાબૂદી થવાથી જમીનનું ઉપલું ફળદ્રુપ માટીનું પડ પવન અને વહેતા પાણી દ્વારા સરળતાથી ધોવાઈ જાય છે. પરિણામે અંદરનું સખત પથ્થરવાળું સ્તર દેખાય છે અને જમીન બિનઉપજાવ (રણ જેવી) બની જાય છે.

૪. પ્રાણી સંગ્રહાલય કરતાં અભ્યારણ્ય પ્રાણીઓ માટે વધુ ઉત્તમ છે. - કારણ: પ્રાણી સંગ્રહાલયમાં પ્રાણીઓને કૃત્રિમ અને મર્યાદિત પીંજરાઓમાં રાખવામાં આવે છે, જ્યારે અભ્યારણ્ય એ તેમનું કુદરતી નિવાસસ્થાન હોય છે જ્યાં તેઓ સ્વતંત્ર રીતે મુક્ત વિહરી શકે છે અને કુદરતી વાતાવરણમાં જીવી શકે છે.

૫. કાગળનો બચાવ કરવો એ પર્યાવરણ માટે ખૂબ જ જરૂરી છે. - કારણ: ૧ ટન કાગળ બનાવવા માટે આશરે ૧૭ મોટા પુખ્ત વૃક્ષો કાપવા પડે છે. કાગળનો વિવેકપૂર્વક ઉપયોગ અને રિસાયકલિંગ કરવાથી નવા વૃક્ષો કપાતા અટકે છે, વનનાબૂદી ઘટે છે અને પર્યાવરણનું સંતુલન જળવાઈ રહે છે.

૬. પ્રવાસી પક્ષીઓ હજારો કિલોમીટરની મુસાફરી કરીને અન્ય પ્રદેશમાં જાય છે. - કારણ: પ્રવાસી પક્ષીઓ તેમના મૂળ નિવાસસ્થાને ભારે શિયાળા કે પ્રતિકૂળ આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓથી બચવા માટે લાંબી મુસાફરી કરે છે. તે નવા પ્રદેશમાં આહાર અને પ્રજનન માટે સાનુકૂળ વાતાવરણ મેળવે છે.

૭. સ્થાનિક જાતિઓ લુપ્ત થવાનું જોખમ વધુ રહે છે. - કારણ: સ્થાનિક જાતિઓ ફક્ત કોઈ ચોક્કસ અને મર્યાદિત વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે. જો તે નિવાસસ્થાનનો નાશ થાય કે બહારની નવી જાતિઓ દાખલ થાય, તો તેમની પાસે અન્યત્ર સ્થળાંતર કરવાનો વિકલ્પ ન હોવાથી તે ઝડપથી લુપ્ત થઈ શકે છે.

૮. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોમાં માનવ પ્રવૃત્તિઓ પર કડક પ્રતિબંધ હોય છે. - કારણ: રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોનો મુખ્ય હેતુ વન્યજીવો, વનસ્પતિઓ અને કુદરતી ઇકોસિસ્ટમને માનવીય હસ્તક્ષેપ વગર સંપૂર્ણ સુરક્ષિત રાખવાનો છે. જો ત્યાં માનવ પ્રવૃત્તિઓ (ચરાઈ, લાકડા કાપવા) થાય તો વન્યજીવોનું કુદરતી જીવન જોખમાય છે.

૯. આદિવાસીઓનો જીવન નિર્વાહ સીધો જંગલો પર આધારિત છે. - કારણ: આદિવાસીઓ તેમની દૈનિક જરૂરિયાતો જેવી કે ખોરાક (કંદમૂળ, ફળો), બળતણ માટે લાકડાં, ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને આશ્રય માટે સીધા જ જંગલોમાંથી જ સામગ્રી મેળવે છે.

૧૦. પુનઃવનિકરણ એ વનનાબૂદી સામે ઉત્તમ ઉપાય છે. - કારણ: પુનઃવનિકરણ દ્વારા કાપેલા વૃક્ષોની સામે નવા છોડ રોપીને જંગલોને ફરીથી હરિયાળા બનાવી શકાય છે. આનાથી ગુમાવેલી જૈવવિવિધતા, ઓક્સિજનનું પ્રમાણ અને પર્યાવરણનું સંતુલન પુનઃ સ્થાપિત થઈ શકે છે.