Jayesh Chaudhari (8000 66 46 46)

6.પ્રાણીઓમાં પ્રજનન

ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન - પ્રકરણ ૬ : પ્રાણીઓમાં પ્રજનન | સંપૂર્ણ અભ્યાસસામગ્રી

પ્રકરણ ૬ : પ્રાણીઓમાં પ્રજનન (Reproduction in Animals)

સંપૂર્ણ અભ્યાસસામગ્રી | ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન

✍️ સ્વાધ્યાયના જવાબો

પ્રશ્ન ૧: સજીવોમાં પ્રજનનનું મહત્ત્વ સમજાવો.

જવાબ: પ્રજનન એ સજીવોની એક અત્યંત આવશ્યક જીવવિજ્ઞાનકીય પ્રક્રિયા છે. પૃથ્વી પર સજીવોનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે, પેઢી દર પેઢી સમાન પ્રકારની જાતિઓનું સાતત્ય જાળવી રાખવા પ્રજનન અનિવાર્ય છે. જો સજીવો પ્રજનન ન કરે તો પૃથ્વી પરથી તે જાતિઓ હંમેશાં માટે લુપ્ત થઈ જાય.

પ્રશ્ન ૨: મનુષ્યમાં ફલનની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરો.

જવાબ: મનુષ્યમાં લિંગી પ્રજનન થાય છે. નર પ્રજનન અંગોમાંથી શુક્રકોષો ઉત્પન્ન થાય છે અને માદા પ્રજનન અંગોમાંથી અંડકોષ ઉત્પન્ન થાય છે. ફલનક્રિયા દરમિયાન નર જન્યુ (શુક્રકોષ) અને માદા જન્યુ (અંડકોષ) એકબીજા સાથે જોડાઈ જાય છે. આ શુક્રકોષ અને અંડકોષના સંલગ્ન થવાની ક્રિયાને ફલન (Fertilization) કહે છે. ફલનના પરિણામે યુગ્મનજ (Zygote) બને છે, જેનો વિકાસ થઈને ક્રમશઃ ગર્ભ અને નવા બાળજીવનું નિર્માણ થાય છે.

પ્રશ્ન ૩: યોગ્ય જવાબની પસંદગી કરો:

(એ) અંતઃફલન .................................... થાય છે.
(૧) માદાના શરીરમાં
(૨) માદાના શરીરની બહાર
(૩) નરના શરીરમાં
(૪) નરના શરીરની બહાર
સાચો જવાબ: (૧) માદાના શરીરમાં

(બી) એક ટેડપોલ જે પ્રક્રિયા દ્વારા પુખ્તમાં વિકસિત થાય છે તે પ્રક્રિયા .................................... છે.
(૧) ફલન
(૨) કાંતારાંતરણ (Metamorphosis)
(૩) સ્થાપન
(૪) કલિકાસર્જન
સાચો જવાબ: (૨) કાંતારાંતરણ (Metamorphosis)

(સી) એક યુગ્મનજમાં જોવા મળતા કોષકેન્દ્રની સંખ્યા .................................... હોય છે.
(૧) એક પણ નહિ
(૨) એક
(૩) બે
(૪) ચાર
સાચો જવાબ: (૨) એક

પ્રશ્ન ૪: નીચેના સાચા વાક્યો માટે (T) અને ખોટા વાક્યો માટે (F) દર્શાવો:

(એ) અંતઃસ્ત્રાવી પ્રાણીઓ બચ્ચાને જન્મ આપે છે. [ T ]

(બી) પ્રત્યેક શુક્રકોષ એકકોષીય રચના છે. [ T ]

(સી) દેડકો બાહ્યફલન કરે છે. [ T ]

(ડી) જે મનુષ્યમાં નવા મનુષ્યનો વિકાસ થાય છે, તેને જન્યુ કહેવાય છે. [ F ] (તેને ગર્ભ કે ભ્રૂણ કહેવાય છે.)

(ઇ) ફલન બાદ મુદ્વાવાળી આકૃતિ ઇંડાનું એકકોષીય સ્વરૂપ છે. [ T ]

(એફ) અમીબા કલિકાસર્જન દ્વારા પ્રજનન કરે છે. [ F ] (અમીબા ભાજન/દ્વિભાજન દ્વારા પ્રજનન કરે છે.)

(જી) અલિંગી પ્રજનનમાં પણ ફલન આવશ્યક હોય છે. [ F ]

(એચ) દ્વિભાજન અલિંગી પ્રજનનની પદ્ધતિ છે. [ T ]

(આઈ) ફલનના પરિણામ સ્વરૂપ યુગ્મનજ બને છે. [ T ]

(જે) ભ્રૂણ એક જ કોષનો બનેલો હોય છે. [ F ] (ભ્રૂણ કોષવિભાજન પામી અનેક કોષોનો બનેલો હોય છે.)

પ્રશ્ન ૫: ફલિતાંડ અને ગર્ભ વચ્ચેનો તફાવત જણાવો.

જવાબ: ફલિતાંડ (યુગ્મનજ) એ શુક્રકોષ અને અંડકોષના જોડાવાથી બનતી એકકોષીય રચના છે, જ્યારે ગર્ભ એ યુગ્મનજમાં વારંવાર કોષવિભાજન થવાથી બનતી બહુકોષીય રચના છે જે આગળ વિકસીને બાળજીવ બને છે.

પ્રશ્ન ૬: અલિંગી પ્રજનનની વ્યાખ્યા આપો. પ્રાણીઓમાં અલિંગી પ્રજનનની બે પદ્ધતિઓ વર્ણવો.

જવાબ: વ્યાખ્યા: પ્રજનનનો એવો પ્રકાર જેમાં માત્ર એક જ પિતૃ ભાગ લે છે અને નવો સજીવ ઉત્પન્ન થાય છે તેને અલિંગી પ્રજનન કહે છે.
બે પદ્ધતિઓ:
૧. કલિકાસર્જન (Budding): હાઇડ્રા જેવા પ્રાણીઓમાં શરીર પર ઉપસેલી રચના (કલિકા) વિકસે છે અને તેમાંથી નવો સજીવ બને છે.
૨. દ્વિભાજન (Binary Fission): અમીબા જેવા એકકોષી સજીવોમાં કોષકેન્દ્રના વિભાજન દ્વારા એક સજીવમાંથી બે સજીવોનું નિર્માણ થાય છે.

પ્રશ્ન ૭: માદાના કયા પ્રજનન અંગમાં ભ્રૂણનું સ્થાપન થાય છે?

જવાબ: માદાના ગર્ભાશય (Uterus) માં ભ્રૂણનું સ્થાપન થાય છે.

પ્રશ્ન ૮: કાંતારાંતરણ એટલે શું? ઉદાહરણ આપો.

જવાબ: રુપાંતરણ પામીને લાવા (ટેડપોલ) માંથી અચાનક પરિવર્તન પામી પુખ્ત પ્રાણી બનવાની ક્રિયાને કાંતારાંતરણ (Metamorphosis) કહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, દેડકાના જીવનચક્રમાં ઈંડામાંથી ટેડપોલ અને ટેડપોલમાંથી પુખ્ત દેડકો બનવાની ક્રિયા.

પ્રશ્ન ૯: અંતઃફલન અને બાહ્યફલન વચ્ચેનો તફાવત જણાવો.

જવાબ: અંતઃફલન માદાના શરીરની અંદર થાય છે (દા.ત., મનુષ્ય, ગાય, કુતરા), જ્યારે બાહ્યફલન માદાના શરીરની બહાર પાણીમાં થાય છે (દા.ત., દેડકો, માછલી).

પ્રશ્ન ૧૦: નીચે આપેલા ચાવીઓની મદદથી આપેલા શબ્દના અંગ્રેજી શબ્દ સહ કોયડો પૂર્ણ કરો:

આડી ચાવી:
૧. એ પદ્ધતિ કે જેમાં જન્યુઓનું જોડાણ થાય છે. -> Fertilization (ફલન)
૨. મરઘીમાં ફલનનો પ્રકાર. -> Internal (અંતઃફલન)
૭. હાઇડ્રાના શરીર પર ઉપસેલી રચનાઓ માટે કયો શબ્દ વપરાય છે. -> Buds (કલિકા)
૮. અંડકોષો અહીં ઉત્પન્ન થાય છે. -> Ovary (અંડપિંડ)
ઉભી ચાવી:
૨. નરોના પ્રજનન અંગમાંથી શુક્રકોષો ઉત્પન્ન થાય છે. -> Testis (શુક્રપિંડ)
૩. ઇન વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશનનું ટૂંકું નામ. -> IVF
૪. આ પ્રાણીઓ ઈંડા મૂકે છે. -> Oviparous (અંડપ્રસવી)
૫. અમીબામાં જેવા મળતા વિભાજનનો પ્રકાર. -> Binary (દ્વિભાજન)

📝 ટૂંકનોંધો (વિસ્તૃત વર્ણન)

૧. પ્રાણીઓમાં પ્રજનનના પ્રકારો

પ્રાણીઓમાં પ્રજનન મુખ્યત્વે બે પ્રકારે થાય છે: (૧) લિંગી પ્રજનન અને (૨) અલિંગી પ્રજનન. લિંગી પ્રજનનમાં નર અને માદા એમ બે પિતૃઓ ભાગ લે છે જેમાં નર જન્યુ (શુક્રકોષ) અને માદા જન્યુ (અંડકોષ) નું સંલગ્ન થઈને યુગ્મનજ બનાવે છે. અલિંગી પ્રજનનમાં માત્ર એક જ પિતૃ ભાગ લે છે અને યુગ્મનજ કે જન્યુઓનું નિર્માણ થયા વગર નવો સજીવ ઉત્પન્ન થાય છે.

૨. નર પ્રજનન અંગો

મનુષ્ય અને અન્ય સ્તનધારીઓમાં નર પ્રજનન અંગોમાં એક જોડ શુક્રપિંડ (Testis), શુક્રવાહિનીઓ (Sperm ducts) અને શિશ્ન (Penis) નો સમાવેશ થાય છે. શુક્રપિંડ અસંખ્ય નર જન્યુઓ એટલે કે શુક્રકોષો (Sperms) ઉત્પન્ન કરે છે. શુક્રકોષો કદમાં અત્યંત સૂક્ષ્મ હોય છે અને તેને શીર્ષ, મધ્ય ભાગ અને પૂંછડી હોય છે.

૩. માદા પ્રજનન અંગો

માદા પ્રજનન અંગોમાં એક જોડ અંડપિંડ (Ovaries), અંડવાહિનીઓ (Fallopian tubes) અને ગર્ભાશય (Uterus) નો સમાવેશ થાય છે. અંડપિંડ માદા જન્યુઓ એટલે કે અંડકોષો (Ova) ઉત્પન્ન કરે છે. સ્ત્રીઓમાં દર મહિને કોઈપણ એક અંડપિંડમાંથી પરિપક્વ અંડકોષ અંડવાહિનીમાં મુક્ત થાય છે.

૪. ફલન અને તેના પ્રકારો

શુક્રકોષ અને અંડકોષના સંલગ્ન થવાની ક્રિયાને ફલન (Fertilization) કહે છે. ફલન બે પ્રકારે થાય છે: (૧) અંતઃફલન (Internal Fertilization) જે માદાના શરીરની અંદર થાય છે (દા.ત., મનુષ્ય, ગાય, કુતરા) અને (૨) બાહ્યફલન (External Fertilization) જે માદાના શરીરની બહાર પાણીમાં થાય છે (દા.ત., દેડકો, માછલી).

૫. યુગ્મનજથી ભ્રૂણનો વિકાસ

ફલનના પરિણામે બનતા યુગ્મનજમાં સતત કોષવિભાજન થાય છે અને તેમાંથી ગોળાકાર કોષોની રચના બને છે જેને ભ્રૂણ (Embryo) કહે છે. ભ્રૂણ ગર્ભાશયની દીવાલ પર સ્થાપિત થાય છે જ્યાં તેનો વિકાસ સતત ચાલુ રહે છે અને શરીરના વિવિધ અંગો (હાથ, પગ, માથું, આંખ) વિકસિત થાય છે.

૬. અપત્યપ્રસવી અને અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ

જે પ્રાણીઓ સીધા જ વિકસિત બચ્ચાને જન્મ આપે છે તેમને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ (Viviparous animals) કહે છે (દા.ત., મનુષ્ય, ગાય, બિલાડી). જે પ્રાણીઓ ઈંડા મૂકે છે અને ઈંડામાંથી બચ્ચાં બહાર આવે છે તેમને અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ (Oviparous animals) કહે છે (દા.ત., મરઘી, દેડકો, માછલી, સાપ).

૭. શિશુથી પુખ્ત સ્વરૂપ (કાંતારાંતરણ)

જન્મ અથવા ઈંડામાંથી બહાર નીકળ્યા પછી શિશુ પ્રાણીઓ ઘણીવાર પુખ્ત પ્રાણીઓથી તદ્દન જુદા દેખાય છે. દેડકાના જીવનચક્રમાં ઈંડા → ટેડપોલ (લારવા) → પુખ્ત દેડકો એવો ક્રમ આવે છે. લારવા અચાનક નાટકીય પરિવર્તન દ્વારા પુખ્તમાં ફેરવાય છે, જેને કાંતારાંતરણ (Metamorphosis) કહે છે.

૮. અલિંગી પ્રજનન: કલિકાસર્જન

હાઇડ્રા જેવા સૂક્ષ્મ સજીવોમાં અલિંગી પ્રજનન કલિકાસર્જન (Budding) દ્વારા થાય છે. તેમાં શરીર પર એક અથવા વધુ ઉપસેલા ભાગો વિકસે છે જેને કલિકા (Buds) કહે છે. આ કલિકાઓ ધીમે ધીમે વૃદ્ધિ પામીને પિતૃ શરીરથી અલગ થઈ જાય છે અને સ્વતંત્ર નવો સજીવ બને છે.

૯. અલિંગી પ્રજનન: દ્વિભાજન

અમીબા જેવા એકકોષી સજીવોમાં અલિંગી પ્રજનન દ્વિભાજન (Binary Fission) દ્વારા થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં સૌપ્રથમ કોષકેન્દ્રનું બે ભાગમાં વિભાજન થાય છે, ત્યારબાદ કોષરસનું વિભાજન થાય છે અને એક જ પિતૃકોષમાંથી સમાન કદના બે સંતતિ કોષો અસ્તિત્વમાં આવે છે.

૧૦. ક્લોનિંગ (Cloning) ટેકનોલોજી

ક્લોનિંગ એ કોઈપણ કોષ, કોઈ અંગ અથવા સમગ્ર જીવની સંપૂર્ણ સમરૂપ કૃત્રિમ પ્રતિકૃતિ બનાવવાની પદ્ધતિ છે. સૌપ્રથમ સ્કોટલેન્ડમાં ઇયાન વિલમટ અને તેમના સાથીદારો દ્વારા 'ડોલી' નામની ઘેટાની બચ્ચીનું ૫ જુલાઈ, ૧૯૯૬ના રોજ ક્લોનિંગ દ્વારા સફળતાપૂર્વક સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું.

📖 વ્યાખ્યાઓ (૧૦ થી વધુ સવિસ્તાર)

૧. પ્રજનન (Reproduction): સજીવો દ્વારા પોતાના જેવા જ નવા સજીવ (બચ્ચા) ને ઉત્પન્ન કરવાની જૈવિક પ્રક્રિયાને પ્રજનન કહે છે.

૨. લિંગી પ્રજનન (Sexual Reproduction): જે પ્રજનનમાં નર અને માદા એમ બે પિતૃઓ ભાગ લે છે અને નર તથા માદા જન્યુઓનું સંલગ્ન થાય છે તેને લિંગી પ્રજનન કહે છે.

૩. અલિંગી પ્રજનન (Asexual Reproduction): જે પ્રજનનમાં માત્ર એક જ પિતૃ ભાગ લે છે અને જન્યુઓનું જોડાણ થતું નથી તેને અલિંગી પ્રજનન કહે છે.

૪. શુક્રપિંડ (Testis): નર પ્રજનન અંગ કે જે નર જન્યુઓ એટલે કે શુક્રકોષો ઉત્પન્ન કરે છે.

૫. અંડપિંડ (Ovary): માદા પ્રજનન અંગ કે જે માદા જન્યુઓ એટલે કે અંડકોષો ઉત્પન્ન કરે છે.

૬. ફલન (Fertilization): નર જન્યુ (શુક્રકોષ) અને માદા જન્યુ (અંડકોષ) ના સંલગ્ન થવાની કે જોડાવાની ક્રિયાને ફલન કહે છે.

૭. યુગ્મનજ (Zygote): ફલનની ક્રિયાના પરિણામે શુક્રકોષ અને અંડકોષના જોડાવાથી બનતા પ્રથમ કોષને યુગ્મનજ કહે છે.

૮. અંતઃફલન (Internal Fertilization): જે ફલનક્રિયા માદાના શરીરની અંદર થાય છે તેને અંતઃફલન કહે છે (દા.ત., મનુષ્ય, ગાય).

૯. બાહ્યફલન (External Fertilization): જે ફલનક્રિયા માદાના શરીરની બહાર પાણીમાં થાય છે તેને બાહ્યફલન કહે છે (દા.ત., દેડકો, માછલી).

૧૦. ભ્રૂણ (Embryo): યુગ્મનજમાં સતત કોષવિભાજન થઈને બનતી ગોળાકાર કોષ રચના કે જે ગર્ભાશયમાં વિકસે છે.

૧૧. ગર્ભ (Foetus): ભ્રૂણની એવી અવસ્થા જેમાં શરીરના તમામ મુખ્ય અંગો સ્પષ્ટ ઓળખી શકાય છે.

૧૨. અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ (Viviparous Animals): જે પ્રાણીઓ વિકસિત બચ્ચાને જન્મ આપે છે તેમને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ કહે છે.

૧૩. અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ (Oviparous Animals): જે પ્રાણીઓ ઈંડા મૂકે છે અને ઈંડામાંથી બચ્ચાં સેવાય છે તેમને અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ કહે છે.

૧૪. કાંતારાંતરણ (Metamorphosis): લારવા (શુક્ર કે ટેડપોલ) માંથી નાટકીય પરિવર્તન પામીને પુખ્ત પ્રાણી બનવાની પ્રક્રિયા.

૧૫. કલિકાસર્જન (Budding): હાઇડ્રા જેવા સજીવોમાં શરીર પર ઉપસેલી કલિકામાંથી નવો સજીવ ઉત્પન્ન થવાની અલિંગી પદ્ધતિ.

૧૬. દ્વિભાજન (Binary Fission): અમીબા જેવા એકકોષી સજીવનું બે સંતતિ કોષોમાં વિભાજન પામવાની અલિંગી પદ્ધતિ.

⚖️ અગત્યના તફાવતો

૧. લિંગી પ્રજનન અને અલિંગી પ્રજનન

મુદ્દો લિંગી પ્રજનન (Sexual) અલિંગી પ્રજનન (Asexual)
પિતૃઓની સંખ્યા બે પિતૃઓ (નર અને માદા) ભાગ લે છે. માત્ર એક જ પિતૃ ભાગ લે છે.
જન્યુઓનું નિર્માણ શુક્રકોષ અને અંડકોષ ઉત્પન્ન થાય છે. જન્યુઓનું નિર્માણ થતું નથી.
ફલનક્રિયા ફલન (શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ) અનિવાર્ય છે. ફલન થતું નથી.
ઉદાહરણ મનુષ્ય, કૂતરા, બિલાડી, પક્ષીઓ. અમીબા, હાઇડ્રા, ઈસ્ટ.

૨. અંતઃફલન અને બાહ્યફલન

મુદ્દો અંતઃફલન (Internal Fertilization) બાહ્યફલન (External Fertilization)
સ્થળ માદાના શરીરની અંદર થાય છે. માદાના શરીરની બહાર (સામાન્ય રીતે પાણીમાં) થાય છે.
સંખ્યા ઓછી સંખ્યામાં અંડકોષો ઉત્પન્ન થાય છે. સેંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં ઈંડા મુકાય છે.
સુરક્ષા બચ્ચાંની ઉત્કીર્ણ સુરક્ષા વધુ હોય છે. શિકારીઓથી જોખમ વધારે હોય છે.
ઉદાહરણ મનુષ્ય, ગાય, કુતરા, મરઘી. દેડકો, માછલી, સ્ટારફિશ.

૩. અપત્યપ્રસવી અને અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ

મુદ્દો અપત્યપ્રસવી (Viviparous) અંડપ્રસવી (Oviparous)
જન્મ પદ્ધતિ સીધા જ વિકસિત બચ્ચાને જન્મ આપે છે. ઈંડા મૂકે છે, જેમાંથી બચ્ચાં બહાર આવે છે.
માતા સાથે સંબંધ માતાના ગર્ભાશયમાં વિકાસ પામે છે. માતાના શરીરની બહાર ઈંડામાં વિકાસ પામે છે.
ઉદાહરણ ગાય, મનુષ્ય, બિલાડી, હાથી. મરઘી, સાપ, ગરોળી, દેડકો.

✏️ ખાલી જગ્યાઓ (૨૦ જેટલી)

  1. પ્રાણીઓમાં પ્રજનનના મુખ્ય બે પ્રકાર છે.
  2. નર પ્રજનન અંગમાં શુક્રપિંડ મુખ્ય અંગ છે.
  3. માદા પ્રજનન અંગમાં અંડપિંડ અંડકોષ ઉત્પન્ન કરે છે.
  4. શુક્રકોષ અને અંડકોષના જોડાણને ફલન કહે છે.
  5. ફલનના પરિણામે યુગ્મનજ (Zygote) બને છે.
  6. મનુષ્યમાં ફલનક્રિયા અંતઃફલન પ્રકારની છે.
  7. દેડકામાં ફલનક્રિયા બાહ્યફલન દ્વારા થાય છે.
  8. ભ્રૂણનું સ્થાપન માદાના ગર્ભાશય માં થાય છે.
  9. જે પ્રાણીઓ બચ્ચાને જન્મ આપે તેને અપત્યપ્રસવી કહે છે.
  10. મરઘી એ અંડપ્રસવી પ્રાણી છે.
  11. ટેડપોલમાંથી પુખ્ત દેડકો બનવાની ક્રિયાને કાંતારાંતરણ કહે છે.
  12. હાઇડ્રામાં કલિકા દ્વારા થતા પ્રજનનને કલિકાસર્જન કહે છે.
  13. અમીબામાં થતા અલિંગી પ્રજનનને દ્વિભાજન કહે છે.
  14. શુક્રકોષ એ નર જન્યુ છે.
  15. અંડકોષ એ માદા જન્યુ છે.
  16. શુક્રકોષને ત્રણ ભાગ શીર્ષ, મધ્ય ભાગ અને પૂંછડી હોય છે.
  17. યુગ્મનજમાં કોષકેન્દ્રની સંખ્યા એક હોય છે.
  18. ઘેટામાં સફળ ક્લોનિંગ દ્વારા બનેલી ઘેટીનું નામ ડોલી હતું.
  19. ડોલીનો જન્મ ૫ જુલાઈ, ૧૯૯૬ ના રોજ થયો હતો.
  20. સજીવોમાં પેઢી દર પેઢી સાતત્ય જાળવવા માટે પ્રજનન જરૂરી છે.

❓ ટૂંકા પ્રશ્નો (૫૦ જેટલા જવાબ સાથે)

૧. પ્રજનન એટલે શું? - નવા સજીવ ઉત્પન્ન કરવાની ક્રિયા.

૨. પ્રજનનના કેટલા પ્રકાર? - બે (લિંગી અને અલિંગી).

૩. નર જન્યુનું નામ શું? - શુક્રકોષ.

૪. માદા જન્યુનું નામ શું? - અંડકોષ.

૫. શુક્રકોષ ક્યાં ઉત્પન્ન થાય? - શુક્રપિંડમાં.

૬. અંડકોષ ક્યાં ઉત્પન્ન થાય? - અંડપિંડમાં.

૭. ફલન એટલે શું? - શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ.

૮. ફલનથી શું બને? - યુગ્મનજ.

૯. યુગ્મનજમાં કોષકેન્દ્ર કેટલા? - એક.

૧૦. અંતઃફલન ક્યાં થાય? - માદા શરીરની અંદર.

૧૧. બાહ્યફલન ક્યાં થાય? - શરીરની બહાર પાણીમાં.

૧૨. અંતઃફલનનું ઉદાહરણ? - મનુષ્ય, ગાય.

૧૩. બાહ્યફલનનું ઉદાહરણ? - દેડકો, માછલી.

૧૪. IVF નું પૂરું નામ? - ઇન વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશન.

૧૫. ટેસ્ટ ટ્યુબ બેબી એટલે શું? - શરીર બહાર ફલનથી જન્મેલું બાળક.

૧૬. ભ્રૂણ ક્યાં સ્થાપિત થાય? - ગર્ભાશયમાં.

૧૭. ગર્ભ કોને કહેવાય? - જેમાં બધા અંગો સ્પષ્ટ હોય.

૧૮. અપત્યપ્રસવી પ્રાણી એટલે શું? - બચ્ચાને જન્મ આપતા પ્રાણીઓ.

૧૯. અંડપ્રસવી પ્રાણી એટલે શું? - ઈંડા મૂકતા પ્રાણીઓ.

૨૦. અપત્યપ્રસવીનું ઉદાહરણ? - ગાય, મનુષ્ય.

૨૧. અંડપ્રસવીનું ઉદાહરણ? - મરઘી, સાપ.

૨૨. ટેડપોલ કોનો લારવા છે? - દેડકાનો.

૨૩. કાંતારાંતરણ એટલે શું? - લારવાથી પુખ્તમાં પરિવર્તન.

૨૪. અલિંગી પ્રજનન કોને કહે? - એક જ પિતૃ દ્વારા પ્રજનન.

૨૫. હાઇડ્રામાં કઈ રીતે પ્રજનન? - કલિકાસર્જન.

૨૬. અમીબામાં કઈ રીતે પ્રજનન? - દ્વિભાજન.

૨૭. દ્વિભાજનમાં કેટલા સંતતિ કોષ બને? - બે.

૨૮. ક્લોનિંગ એટલે શું? - સજીવની આબેહૂબ કૃત્રિમ પ્રતિકૃતિ.

૨૯. પ્રથમ ક્લોન કરેલું પ્રાણી કયું? - ડોલી ઘેટી.

૩૦. ડોલીનો જન્મ ક્યારે થયો? - ૫ જુલાઈ, ૧૯૯૬.

૩૧. ડોલીનું ક્લોનિંગ કોણે કર્યું? - ઇયાન વિલમટ અને સાથીઓ.

૩૨. શુક્રકોષના ભાગો જણાવો? - શીર્ષ, મધ્ય ભાગ, પૂંછડી.

૩૩. શુક્રકોષને ગતિ માટે શું મદદ કરે? - પૂંછડી.

૩૪. અંડકોષ કદમાં કેવો હોય? - શુક્રકોષ કરતાં મોટો.

૩૫. શાહમૃગનો અંડકોષ કેવો હોય? - સૌથી મોટો.

૩૬. હાઇડ્રામાં ઉપસેલા ભાગને શું કહે? - કલિકા.

૩૭. અમીબા કેવો સજીવ છે? - એકકોષી.

૩૮. અમીબાને નિશ્ચિત આકાર હોય છે? - ના.

૩૯. મનુષ્યમાં ગર્ભવિકાસ કેટલો સમય? - આશરે ૯ મહિના.

૪૦. ઇંડાનું રક્ષણ કોણ કરે? - કેલ્શિયમ યુક્ત કવચ.

૪૧. દેડકી એક સાથે કેટલા ઈંડા મૂકે? - સેંકડો.

૪२. માછલી ઈંડા ક્યાં મૂકે? - પાણીમાં.

૪૩. સ્તનધારી પ્રાણીઓ કેવા હોય? - અપત્યપ્રસવી.

૪૪. પક્ષીઓ કેવા હોય? - અંડપ્રસવી.

૪૫. કોષવિભાજનથી શું બને? - ભ્રૂણ.

૪૬. પ્રજનનથી શું જળવાઈ રહે? - જાતિનું સાતત્ય.

૪૭. નર પ્રજનન અંગનું નામ? - શિશ્ન / શુક્રપિંડ.

૪૮. માદા પ્રજનન અંગનું નામ? - ગર્ભાશય / અંડપિંડ.

૪૯. કલિકાસર્જન કયા સજીવમાં? - હાઇડ્રા.

૫૦. દ્વિભાજન કયા સજીવમાં? - અમીબા.

🔬 વૈજ્ઞાનિક કારણો (૧૦ વર્ણન સાથે)

૧. સજીવોમાં પ્રજનન અનિવાર્ય પ્રક્રિયા છે. - કારણ: પૃથ્વી પર સજીવોનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા અને પેઢી દર પેઢી સમાન જાતિઓનું સાતત્ય તથા વંશવેલો જાળવી રાખવા માટે પ્રજનન અત્યંત આવશ્યક છે.

૨. દેડકાં પાણીમાં મોટી સંખ્યામાં ઈંડા મૂકે છે. - કારણ: બાહ્યફલન દરમિયાન પાણીના પ્રવાહ, પવન અને શિકારી માછલીઓ દ્વારા ઈંડા અને શુક્રકોષોનો નાશ થવાની શક્યતા ખૂબ વધારે હોય છે, તેથી અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા તે મોટી સંખ્યામાં ઈંડા મૂકે છે.

૩. અમીબામાં અલિંગી પ્રજનનનો પ્રકાર દ્વિભાજન છે. - કારણ: અમીબા એકકોષી સૂક્ષ્મજીવ છે, જેમાં પરિપક્વ થયા બાદ કોષકેન્દ્ર અને કોષરસનું સમાન બે ભાગમાં વિભાજન થઈને બે સ્વતંત્ર સંતતિ કોષો બને છે.

૪. શુક્રકોષને પૂંછડી હોય છે. - કારણ: પૂંછડી શુક્રકોષને પ્રવાહી માધ્યમમાં ગતિ કરવા અને અંડકોષ સુધી પહોંચવામાં મદદરૂપ બને છે.

૫. મરઘીના ઈંડા પર સખત કવચ હોય છે. - કારણ: કેલ્શિયમ કાર્બોનેટનું આ સખત કવચ અંદરના નાજુક ભ્રૂણ અને ઈંડાને બાહ્ય આઘાતો તેમજ શિકારીઓથી રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

૬. ટેડપોલનું પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતર થવાની ક્રિયાને કાંતારાંતરણ કહે છે. - કારણ: ટેડપોલ પાણીમાં રહેવા માટે અનુકૂળ લાક્ષણિકતાઓ (જેવા કે પૂંછડી અને ચૂઈ) ધરાવે છે, જે પુખ્ત બનતી વખતે નાટકીય રીતે ફેફસાં અને ચાર પગવાળા દેડકામાં રૂપાંતર પામે છે.

૭. ગર્ભાશયની દીવાલ પર ભ્રૂણનું સ્થાપન થાય છે. - કારણ: ભ્રૂણને પૂરતો ખોરાક, ઓક્સિજન અને રક્ષણ પૂરું પાડીને તેના યોગ્ય વિકાસ માટે ગર્ભાશયની દીવાલ પર સ્થાપન અનિવાર્ય છે.

૮. કેટલાક પ્રાણીઓમાં અંતઃફલન થાય છે. - કારણ: સ્થળ પર રહેતા પ્રાણીઓમાં શુક્રકોષોના સૂકાઈ જવાના ભયને કારણે ફલન માદાના શરીરની અંદર સુરક્ષિત રીતે થાય છે.

૯. હાઇડ્રામાં કલિકાસર્જન દ્વારા પ્રજનન થાય છે. - કારણ: હાઇડ્રાના શરીરમાં કોષોના સતત વિભાજનથી ઉપસેલો ભાગ (કલિકા) બને છે, જે વૃદ્ધિ પામીને પિતૃથી અલગ થઈ સ્વતંત્ર સજીવ બને છે.

૧૦. ક્લોનિંગ દ્વારા પેદા થયેલ સજીવ પિતૃ જેવો જ દેખાય છે. - કારણ: ક્લોનિંગમાં અન્ય નર જન્યુ કે બાહ્ય જનીનો વગર પિતૃના જ કોષરસ કેન્દ્રમાંથી DNA લઈને પ્રતિકૃતિ બનાવાતી હોવાથી તે જનીન દ્રષ્ટિએ આબેહૂબ સમાન હોય છે.

No comments:

Post a Comment

Thanks for comment.....!!!