Jayesh Chaudhari (8000 66 46 46)

7.કિશોરાવસ્થા તરફ

ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન - 7 : કિશોરાવસ્થા તરફ | સંપૂર્ણ અભ્યાસસામગ્રી

પ્રકરણ 7 : કિશોરાવસ્થા તરફ (Adolescence and Puberty)

✍️ સ્વાધ્યાયના જવાબો

પ્રશ્ન ૧: શરીરમાં થતાં પરિવર્તનો માટે જવાબદાર અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિના રાસાયણિક સાધ માટે વપરાતો શબ્દ કયો છે?

જવાબ: શરીરમાં થતાં પરિવર્તનો માટે જવાબદાર અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિના રાસાયણિક સ્ત્રાવ માટે **'અંતઃસ્ત્રાવ' (Hormones)** શબ્દ વપરાય છે.

પ્રશ્ન ૨: કિશોરાવસ્થાની વ્યાખ્યા આપો.

જવાબ: જીવનનો એ સમયગાળો જેમાં શરીરમાં એવા પરિવર્તનો થઈને પ્રજનનની પરિપક્વતા પ્રાપ્ત થાય છે તેને કિશોરાવસ્થા (Adolescence) કહે છે. આ સામાન્ય રીતે 11 થી 19 વર્ષની ઉંમર સુધીનો સમયગાળો છે.

પ્રશ્ન ૩: ઋતુસ્ત્રાવ શું છે? વર્ણવો.

જવાબ: સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાશયની દીવાલ દર મહિને ગર્ભ સ્વીકારવા માટે જાડી બને છે. જો ફલન ન થાય, તો આ દીવાલ તૂટે છે અને રુધિર તથા અંડકોષ રૂપે યોનિમાર્ગ દ્વારા બહાર આવે છે, જેને ઋતુસ્ત્રાવ (Menstruation) કહે છે. તે સામાન્ય રીતે 28 થી 30 દિવસના અંતરાલે થાય છે.

પ્રશ્ન ૪: તરુણાવસ્થા દરમિયાન થતાં શારીરિક પરિવર્તનોની યાદી બનાવો.

જવાબ: તરુણાવસ્થા દરમિયાન નીચે મુજબના શારીરિક પરિવર્તનો થાય છે: (૧) ઊંચાઈમાં અચાનક વધારો, (૨) શારીરિક આકારમાં બદલાવ, (૩) અવાજમાં બદલાવ (સ્વરપેટીનો વિકાસ), (૪) પ્રજનન અંગોનો વિકાસ, (૫) સ્વેદ અને તૈલ ગ્રંથિઓની સક્રિયતાથી ખીલ થવા, અને (૬) ગૌણ જાતીય લક્ષણોનો વિકાસ.

પ્રશ્ન ૫: બે કૉલમમાં કોષ્ટક બનાવો જેમાં એક કૉલમમાં અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિનું નામ અને તેની સામે બીજી કૉલમમાં તેના દ્વારા સ્રવિત અંતઃસ્ત્રાવનું નામ લખો.

અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ સ્રવિત અંતઃસ્ત્રાવનું નામ
પિટ્યુટરી ગ્રંથિ વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ અને ઉત્તેજક અંતઃસ્ત્રાવો
શુક્રપિંડ (નરમાં) ટેસ્ટોસ્ટેરોન (Testosterone)
અંડપિંડ (માદામાં) ઇસ્ટ્રોજન (Estrogen)
થાઇરોઇડ ગ્રંથિ થાઇરોક્સિન (Thyroxine)
સ્વાદુપિંડ ઇન્સ્યુલિન (Insulin)
એડ્રિનલ ગ્રંથિ એડ્રિનલિન (Adrenaline)

પ્રશ્ન ૬: જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ એટલે શું? તે નું નામકરણ શા માટે આવ્યું છે? તેનાં કાર્યો જણાવો.

જવાબ: જે અંતઃસ્ત્રાવો ગૌણ જાતીય લક્ષણોના વિકાસ માટે જવાબદાર છે તેને જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ કહે છે. નરમાં શુક્રપિંડ દ્વારા ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને માદામાં અંડપિંડ દ્વારા ઇસ્ટ્રોજન સ્રવિત થાય છે જે પ્રજનન અંગોના વિકાસ અને નિયંત્રણનું કાર્ય કરે છે.

પ્રશ્ન ૭: સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

(ક) કિશોરોએ તેમનાં શુ મિષ્ઠ રાખવા તે વિષે સતત રહેવું જોઈએ, કારણ કે ...
જવાબ: (i) યોગ્ય આહારથી તેમનામાં વિકાસ થાય છે.
(ਖ) શરીરની દરેક સેલ તીવ્ર વૃદ્ધિ માટે દૂધની ખોરાકની આવશ્યકતા હોય છે.
જવાબ: (ii) શરીરની દરેક સેલ તીવ્ર વૃદ્ધિ માટે યોગ્ય પોષણની આવશ્યકતા હોય છે.
(ગ) કિશોરોને દરેક સમયે ભૂખ લાગતી હોય છે.
જવાબ: (iii) કિશોરોની વૃદ્ધિના કારણે.
(ઘ) તરુણમાં સ્વાસ્થ્યની વિશેષ પૂરતી થવો હોય છે.
જવાબ: (iv) તરુણમાં સ્વાસ્થ્યની વિશેષ પૂર્તિ થવી જોઈએ.
(ચ) સ્ત્રીઓમાં પ્રજનન ઉંમરની શરૂઆત થાય છે જ્યારે....
જવાબ: (i) ઋતુસ્ત્રાવની શરૂઆત થાય છે.
(છ) નીચેનામાંથી કયો ખોરાક કિશોરો માટે ઉચિત છે?
જવાબ: (iv) શાકાहारी, ટીક્કી, ચિપ્સ તથા લેમન પીળું (વગેરે પૌષ્ટિક આહાર/રોટલી, દાળ, શાકભાજી).

પ્રશ્ન ૮: નીચેના પર નોંધ લખો: (ક) કંપમણ્ડિ (બ) ગૌણ જાતીય લક્ષણો (ગ) ગર્ભસ્થ શિશુમાં લિંગનિશ્ચયન

જવાબ: (ક) કંપમણ્ડિ (Adam's Apple): તરુણાવસ્થામાં છોકરાઓની સ્વરપેટી મોટી થઈને ગળાના ભાગે બહાર ઉપસી આવે છે જેને કંપમણ્ડિ કહે છે.
(બ) ગૌણ જાતીય લક્ષણો: જે લક્ષણો છોકરાઓ અને છોકરીઓને એકબીજાથી અલગ ઓળખવામાં મદદ કરે છે (દા.ત. સ્તન વિકાસ, દાઢી-મૂછ આવવી) તેને ગૌણ જાતીય લક્ષણો કહે છે.
(ગ) ગર્ભસ્થ શિશુમાં લિંગનિશ્ચયન: બાળકના જન્મ સમયે લિંગ નર હશે કે માદા તે માતાના X અને પિતાના X કે Y રંગસૂત્ર પર આધારિત છે.

પ્રશ્ન ૯: શબ્દ કોષને ઉકેલવા માટે ચાવીઓના જવાબના અંગ્રેજી શબ્દોનો ઉપયોગ કરો: (Adam's Apple, Endocrine, Testosterone, Target site, Adolescence, Insulin, Larynx, Estrogen, Hormone, Puberty, Pituitary, Thyroid)

જવાબ: આ પ્રવૃત્તિમાં આપેલ સંકેતો અને અંગ્રેજી શબ્દો મુજબ: (૧) છોકરાઓમાં ગળાની તદ્દન ઉપરની સ્વરપેટી = Larynx / Adam's Apple, (૨) નલિકાવિહીન ગ્રંથિઓ = Endocrine glands, (૩) મનજી સાથે જોડકાયેલ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ = Pituitary, (૪) અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓનો સ્ત્રાવ = Hormone, (૫) સ્વાદુપિંડિય અંતઃસ્ત્રાવ = Insulin, (૬) માદા અંતઃસ્ત્રાવ = Estrogen, વગેરે.

📝 ટૂંકનોંધો

૧. કિશોરાવસ્થા અને તરુણાવસ્થા

માનવ જીવનમાં બાળપણ પછી અને પુખ્તાવસ્થા પહેલાંનો જે સમયગાળો આવે છે તેને કિશોરાવસ્થા (Adolescence) કહે છે. આ સમયગાળો સામાન્ય રીતે ૧૧ થી ૧૯ વર્ષની ઉંમર સુધીનો હોય છે. આ વય જૂથના બાળકોને 'ટીનેજર્સ' (Teens) કે કિશોરો કહેવામાં આવે છે. તરુણાવસ્થા (Puberty) એટલે કે પ્રજનનક્ષમ બનવાની શારીરિક શરૂઆતનો સમય.

૨. શારીરિક ફેરફારો

તરુણાવસ્થાની શરૂઆત સાથે જ શરીરમાં અચાનક અને મોટા ફેરફારો થાય છે. હાડકાં અને સ્નાયુઓની વૃદ્ધિથી ઊંચાઈ ઝડપથી વધે છે. શરીરના આકારમાં બદલાવ આવે છે, સ્વેદ અને તૈલ ગ્રંથિઓ સક્રિય થવાથી ચહેરા પર ખીલ ઉત્પન્ન થાય છે. છોકરાઓમાં દાઢી-મૂછ ઊગે છે અને અવાજ ઘેરો બને છે જ્યારે છોકરીઓમાં સ્તનનો વિકાસ થાય છે.

૩. ગૌણ જાતીય લક્ષણો અને અંતઃસ્ત્રાવો

જે શારીરિક લક્ષણો નર અને માદાને એકબીજાથી સ્પષ્ટ રીતે અલગ પાડે છે તેને ગૌણ જાતીય લક્ષણો કહે છે. છોકરાઓમાં છાતી પર વાળ ઊગવા, અવાજ ઘેરો થવો તે ટેસ્ટોસ્ટેરોન અંતઃસ્ત્રાવને આભારી છે. છોકરીઓમાં સ્તન ગ્રંથિઓનો વિકાસ અને ઋતુસ્ત્રાવની શરૂઆત ઇસ્ટ્રોજન અંતઃસ્ત્રાવ દ્વારા થાય છે.

૪. પ્રજનન અંગોનો વિકાસ

તરુણાવસ્થામાં નર પ્રજનન અંગો જેવા કે શુક્રપિંડ અને શિશ્ન સંપૂર્ણ વિકસિત થાય છે. શુક્રપિંડ દ્વારા શુક્રકોષોનું નિર્માણ શરૂ થાય છે. તેવી જ રીતે માદામાં અંડપિંડ કદમાં મોટા થાય છે અને અંડકોષો પરિપક્વ બનવા લાગે છે. માદામાં દર મહિને એક અંડકોષ મુક્ત થવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે.

૫. લિંગ નિશ્ચયન (Sex Determination)

માનવ શરીરમાં 23 જોડ (49 રંગસૂત્રો) હોય છે, જેમાં એક જોડ લિંગી રંગસૂત્રો છે. સ્ત્રીઓમાં બંને રંગસૂત્ર X હોય છે (XX) જ્યારે પુરુષોમાં એક X અને એક Y રંગસૂત્ર હોય છે (XY). જો પિતાનું X રંગસૂત્ર માતાના X સાથે ફલિત થાય તો બાળકી (XX) જન્મે છે, અને જો પિતાનું Y રંગસૂત્ર માતાના X સાથે ફલિત થાય તો બાળક (XY) છોકરો જન્મે છે.

૬. અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ અને તેના કાર્યો

અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ નલિકાવિહીન હોય છે જે પોતાના રસાયણો (અંતઃસ્ત્રાવો) સીધા રુધિરમાં ઠાલવે છે. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ અન્ય ગ્રંથિઓને નિયંત્રિત કરે છે. થાઇરોઇડ શારીરિક વૃદ્ધિ અને ચયાપચય સંભાળે છે, સ્વાદુપિંડ શર્કરા નિયંત્રિત કરે છે, અને એડ્રિનલ ગ્રંથિ કટોકટીમાં શરીરને તૈયાર કરે છે.

૭. એડ્રિનલિન અને કટોકટીની સ્થિતિ

એડ્રિનલ ગ્રંથિ દ્વારા 'એડ્રિનલિન' અંતઃસ્ત્રાવ સ્રવિત થાય છે. જ્યારે વ્યક્તિ ડર, ગુસ્સો, ઉત્તેજના કે ચિંતામાં હોય ત્યારે આ અંતઃસ્ત્રાવ રુધિરમાં ભરાય છે. તે હૃદયના ધબકારા વધારે છે, શ્વાસ ઝડપી બનાવે છે અને શરીરને તણાવ કે આપાતકાલીન પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે શક્તિ પૂરી પાડે છે.

૮. થાઇરોઇડ અને ગોઇટર રોગ

થાઇરોઇડ ગ્રંથિને થાઇરોક્સિન અંતઃસ્ત્રાવ બનાવવા માટે આયોડિન યુક્ત પાણી અને ખોરાકની જરૂર પડે છે. જો આહારમાં આયોડિનની પૂરતી માત્રા ન હોય તો થાઇરોઇડ ગ્રંથિ ફૂલી જાય છે, જેનાથી ગળાનો ભાગ સૂજી જાય છે. આ રોગને 'ગોઇટર' (ගلગंड) કહેવામાં આવે છે.

૯. કિશોરાવસ્થામાં પોષણ અને સમતોલ આહાર

કિશોરાવસ્થા એ ઝડપી વૃદ્ધિ અને વિકાસનો સમય છે, તેથી આ સમયે સમતોલ આહાર (Balanced Diet) અત્યંત આવશ્યક છે. આહારમાં પ્રોટીન, કાર્બોહાઇડ્રેટ, વિટામિન્સ અને ખનિજ ક્ષારો પૂરતા પ્રમાણમાં હોવા જોઈએ. લોહતત્વ (Iron) ની ઉણપથી એનિમિયા (રુધિરની અછત) થઈ શકે છે, તેથી લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી અને ફળો ખાવા જોઈએ.

૧૦. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય

શરીરમાં સ્વેદ અને તૈલ ગ્રંથિઓની વધુ પડતી સક્રિયતાથી પરસેવો અને દુર્ગંધ થાય છે, તેથી દરરોજ સ્નાન કરવું જરૂરી છે. ખાસ કરીને છોકરીઓએ ઋતુસ્ત્રાવ દરમિયાન સ્વચ્છતાનું વિશેષ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. આ ઉપરાંત, ડ્રગ્સ કે નશાકારક પદાર્થોથી દૂર રહીને માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય જાળવવું અનિવાર્ય છે.

📖 વ્યાખ્યાઓ

૧. કિશોરાવસ્થા (Adolescence): જીવનનો એ સમયગાળો જેમાં શરીરમાં એવા પરિવર્તનો થાય છે જેના પરિણામે પ્રજનનની પરિપક્વતા પ્રાપ્ત થાય છે, તેને કિશોરાવસ્થા કહે છે (સામાન્ય રીતે ૧૧ થી ૧૯ વર્ષ).

૨. તરુણાવસ્થા (Puberty): કિશોરાવસ્થાનો તે પ્રારંભિક સમય કે જેમાં કિશોરો પ્રજનનક્ષમ બને છે અને તેમના શરીરમાં જાતીય પરિપક્વતા આવે છે તેને તરુણાવસ્થા કહે છે.

૩. અંતઃસ્ત્રાવ (Hormones): અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક પદાર્થો જે સીધા રુધિરમાં ભરાઈને શરીરના વિવિધ ભાગોના વિકાસ અને કાર્યોનું નિયંત્રણ કરે છે.

૪. ગૌણ જાતીય લક્ષણો (Secondary Sexual Characters): જે શારીરિક લક્ષણો નર અને માદાને એકબીજાથી અલગ ઓળખવામાં મદદ કરે છે (દા.ત. સ્તન વિકાસ, દાઢી-મૂછ) તેને ગૌણ જાતીય લક્ષણો કહે છે.

૫. ટેસ્ટોસ્ટેરોન (Testosterone): નર (છોકરાઓમાં) શુક્રપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો મુખ્ય જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ જે ગૌણ જાતીય લક્ષણો અને શુક્રકોષ નિર્માણ માટે જવાબદાર છે.

૬. ઇસ્ટ્રોજન (Estrogen): માદા (છોકરીઓમાં) અંડપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો સ્ત્રી જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ જે સ્તન વિકાસ અને પ્રજનન અંગોના પરિપક્વ થવામાં મદદ કરે છે.

૭. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ (Pituitary Gland): મગજ સાથે જોડાયેલી મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ જે વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ સહિત અન્ય તમામ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓના કાર્યોને નિયંત્રિત કરે છે.

૮. થાઇરોઇડ ગ્રંથિ (Thyroid Gland): ગળાના ભાગે આવેલી ગ્રંથિ જે થાઇરોક્સિન અંતઃસ્ત્રાવ ઉત્પન્ન કરી શરીરના ચયાપચય અને વૃદ્ધિનું નિયંત્રણ કરે છે.

૯. ઇન્સ્યુલિન (Insulin): સ્વાદુપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો અંતઃસ્ત્રાવ જે રુધિરમાં શર્કરા (ગ્લુકોઝ) ના પ્રમાણને નિયંત્રિત રાખે છે.

૧૦. એડ્રિનલિન (Adrenaline): એડ્રિનલ ગ્રંથિ દ્વારા સ્રવિત થતો અંતઃસ્ત્રાવ જે ડર, ગુસ્સો કે કટોકટીની સ્થિતિમાં શરીરને સામનો કરવા માટે સક્રિય કરે છે.

૧૧. સ્વરપેટી (Voice Box / Larynx): શ્વાસનળીના ઉપરના ભાગે આવેલી રચના જેના કંપનથી અવાજ ઉત્પન્ન થાય છે અને તરુણાવસ્થામાં છોકરાઓમાં તે મોટી થાય છે.

૧૨. ઋતુસ્ત્રાવ (Menstruation): સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાશયની દીવાલ તૂટવાથી રુધિર અને અંડકોષ યોનિમાર્ગ દ્વારા બહાર આવવાની દર મહિને થતી કુદરતી પ્રક્રિયા.

⚖️ તફાવતો

૧. પ્રાથમિક જાતીય લક્ષણો અને ગૌણ જાતીય લક્ષણો

મુદ્દો પ્રાથમિક જાતીય લક્ષણો ગૌણ જાતીય લક્ષણો
અર્થ / વ્યાખ્યા જે પ્રજનન અંગો જન્મથી જ હાજર હોય છે અને પ્રજનન માટે સીધા જવાબદાર છે. જે લક્ષણો તરુણાવસ્થા દરમિયાન વિકસે છે અને સ્ત્રી-પુરુષને અલગ તારવે છે.
વિકાસનો સમય આ અંગો જન્મના સમયથી જ બાળકમાં હાજર હોય છે. આ લક્ષણો કિશોરાવસ્થા કે તરુણાવસ્થા દરમિયાન જ વિકસિત થાય છે.
ઉદાહરણો નરમાં શુક્રપિંડ અને માદામાં અંડપિંડ તથા ગર્ભાશય. છોકરાઓમાં દાઢી-મૂછ, અવાજ ઘેરો થવો; છોકરીઓમાં સ્તન વિકાસ.

᱒. ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને ઇસ્ટ્રોજન

મુદ્દો ટેસ્ટોસ્ટેરોન (Testosterone) ઇસ્ટ્રોજન (Estrogen)
કોના દ્વારા ઉત્પન્ન થાય? નર પ્રજનન અંગ શુક્રપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. માદા પ્રજનન અંગ અંડપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
મુખ્ય કાર્ય છોકરાઓમાં ગૌણ જાતીય લક્ષણો અને શુક્રકોષોના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરે છે. છોકરીઓમાં સ્તન વિકાસ, ઋતુસ્ત્રાવ અને ગૌણ જાતીય લક્ષણો વિકસાવે છે.

✏️ ખાલી જગ્યાઓ

  1. કિશોરાવસ્થાનો સમયગાળો સામાન્ય રીતે ૧૧ થી ૧૯ વર્ષનો હોય છે.
  2. તરુણાવસ્થાની શરૂઆત પ્રજનન અંગોના પરિપક્વ થવાથી થાય છે.
  3. શરીરમાં થતાં પરિવર્તનો માટે અંતઃસ્ત્રાવો જવાબદાર છે.
  4. પિટ્યુટરી ગ્રંથિને મુખ્ય ગ્રંથિ પણ કહે છે.
  5. નર હૉર્મોનને ટેસ્ટોસ્ટેરોન કહે છે.
  6. માદા હૉર્મોનને ઇસ્ટ્રોજન કહે છે.
  7. થાઇરોઇડ ગ્રંથિના અતિસ્રાવ કે અલ્પસ્રાવથી ગોઇટર રોગ થાય છે.
  8. આયોડિનની ઉણપથી થતો રોગ ગોઇટર છે.
  9. ઇન્સ્યુલિન અંતઃસ્ત્રાવ સ્વાદુપિંડ દ્વારા સ્રવે છે.
  10. એડ્રિનલિન ગ્રંથિને કટોકટીની ગ્રંથિ કહે છે.
  11. છોકરાઓમાં સ્વરપેટી મોટી થવાથી તેને કંપમણ્ડિ કહે છે.
  12. માનવ શરીરમાં રંગસૂત્રોની જોડ ૨૩ હોય છે.
  13. સ્ત્રીઓમાં લિંગી રંગસૂત્રો XX હોય છે.
  14. પુરુષોમાં લિંગી રંગસૂત્રો XY હોય છે.
  15. ઋતુસ્ત્રાવ સામાન્ય રીતે ૨૮ થી ૩૦ દિવસના અંતરાલે થાય છે.
  16. પ્રથમ ઋતુસ્ત્રાવને રજોદર્શન કહે છે.
  17. ઋતુસ્ત્રાવના બંધ થવાની અવસ્થાને રજોનિવૃત્તિ કહે છે.
  18. કિશોરો માટે સમતોલ આહાર ખૂબ જ જરૂરી છે.
  19. લોહતત્વની ઉણપથી એનિમિયા થાય છે.
  20. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા જાળવવાથી ચેપી રોગો અટકે છે.

❓ ટૂંકા પ્રશ્નો

૧. કિશોરાવસ્થા એટલે શું? - ૧૧ થી ૧૯ વર્ષની ઉંમર.

૨. તરુણાવસ્થાનો અર્થ? - પ્રજનનક્ષમ બનવાની અવસ્થા.

૩. શરીરમાં રાસાયણિક નિયંત્રણ કોણ કરે? - અંતઃસ્ત્રાવો.

૪. નલિકાવિહીન ગ્રંથિઓ શું કહેવાય? - અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ.

૫. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ ક્યાં આવેલી છે? - મગજની નીચે.

૬. નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ કયો? - ટેસ્ટોસ્ટેરોન.

૭. માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ કયો? - ઇસ્ટ્રોજન.

૮. છોકરાઓમાં ગળા પર શું ઉપસી આવે? - કંપમણ્ડિ (Adam's Apple).

૯. સ્વેદ અને તૈલ ગ્રંથિઓ સક્રિય થવાથી શું થાય? - ખીલ.

૧૦. શુક્રકોષો ક્યાં ઉત્પન્ન થાય? - શુક્રપિંડમાં.

૧૧. અંડકોષો ક્યાં ઉત્પન્ન થાય? - અંડપિંડમાં.

૧૨. ગર્ભસ્થ શિશુનું લિંગ કોના પર આધારિત? - પિતાના રંગસૂત્ર પર.

૧૩. પિતાનું કયું રંગસૂત્ર છોકરી માટે જવાબદાર? - X રંગસૂત્ર.

૧૪. પિતાનું કયું રંગસૂત્ર છોકરા માટે જવાબદાર? - Y રંગસૂત્ર.

૧૫. થાઇરોઇડ ગ્રંથિ ક્યાં હોય? - ગળામાં.

૧૬. થાઇરોઇડ માટે કયું તત્વ જરૂરી? - આયોડિન.

૧૭. આયોડિનની ઉણપથી કયો રોગ? - ગોઇટર.

૧૮. સ્વાદુપિંડ કયો અંતઃસ્ત્રાવ સ્રવે? - ઇન્સ્યુલિન.

૧૯. ઇન્સ્યુલિનની ઉણપથી કયો રોગ? - ડાયાબિટીસ (मधुमेह).

૨૦. એડ્રિનલ ગ્રંથિ કયો અંતઃસ્ત્રાવ આપે? - એડ્રિનલિન.

૨૧. કટોકટીમાં કયો અંતઃસ્ત્રાવ સક્રિય? - એડ્રિનલિન.

૨૨. પ્રથમ ઋતુસ્ત્રાવને શું કહેવાય? - રજોદર્શન.

૨૩. ઋતુસ્ત્રાવ બંધ થવાની અવસ્થા? - રજોનિવૃત્તિ.

૨૪. રજોનિવૃત્તિ કઈ ઉંમરે થાય? - ૪૫ થી ૫૦ વર્ષની ઉંમરે.

૨૫. માનવ શરીરમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા? - ૪૬ (૨૩ જોડ).

૨૬. કિશોરો માટે કેવો આહાર જરૂરી? - સમતોલ આહાર.

૨૭. લોહતત્વની ઉણપથી શું થાય? - એનિમિયા (રક્તલ્પતા).

૨૮. ચિપ્સ અને જંક ફુડમાં શું હોય? - પોષક તત્વો ઓછા.

૨૯. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા શા માટે જરૂરી? - સ્વાસ્થ્ય અને રોગમુક્તિ માટે.

૩૦. એઈડ્સ (AIDS) શેનાથી ફેલાય? - HIV વાયરસથી.

૩૧. HIV કેવી રીતે ફેલાઈ શકે? - સંક્રમિત સૂચિ કે રુધિર દ્વારા.

૩૨. નશાકારક પદાર્થોથી શું નુકસાન? - માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય બગડે.

૩૩. તરુણોમાં ઊંચાઈનો વધારો શેના પર આધારિત? - જનીનો અને પોષણ પર.

૩૪. છોકરીઓની ઊંચાઈ કઈ ઉંમરે પૂર્ણ થાય? - આશરે ૧૮ વર્ષે.

૩૫. છોકરાઓની ઊંચાઈ કઈ ઉંમરે પૂર્ણ થાય? - આશરે ૧૮-૧૯ વર્ષે.

૩૬. ગૌણ જાતીય લક્ષણો કોણ નિયંત્રિત કરે? - અંતઃસ્ત્રાવો.

૩૭. શુક્રપિંડ અને અંડપિંડ શું છે? - પ્રજનન અંગો / અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ.

૩૮. સ્ત્રીઓમાં અંડકોષ મુક્ત થવાની આવૃત્તિ? - દર મહિને એક.

૩૯. ગર્ભાશયની દીવાલ શાના માટે તૈયાર થાય? - ફલિત અંડકોષના સ્વીકાર માટે.

૪૦. ફલન ન થાય તો શું થાય? - ઋતુસ્ત્રાવ.

૪૧. કિશોરાવસ્થામાં મૂડ સ્વિંગ્સનું કારણ? - હોર્મોનલ ફેરફારો.

૪૨. કયા વિટામિન્સ ફળોમાંથી મળે? - વિટામિન C વગેરે.

૪૩. દૂધમાં કયા પોષક તત્વો હોય? - કેલ્શિયમ અને પ્રોટીન.

૪૪. શારીરિક શ્રમ માટે શું જરૂરી? - કેલરીયુક્ત પૌષ્ટિક ખોરાક.

૪૫. ટીનેજર્સ શબ્દ કયા દેશથી લોકપ્રિય? - વૈશ્વિક સ્તરે.

૪૬. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ ક્યાં આવેલી છે? - મગજના તળિયે.

૪૭. છોકરાઓનો અવાજ કેમ ઘેરો થાય? - સ્વરપેટીના વિકાસથી.

૪૮. એડ્રિનલ ગ્રંથિ ક્યાં આવેલી હોય? - મૂત્રપિંડની ઉપર.

૪૯. કયા ગ્રંથિના સ્ત્રાવથી ડર ઘટે કે વધે? - એડ્રિનલિન.

૫૦. સ્વાસ્થ્ય જાળવવા શું કરવું જોઈએ? - નિયમિત વ્યાયામ અને સમતોલ આહાર.

🔬 વૈજ્ઞાનિક કારણો

૧. તરુણાવસ્થામાં ચહેરા પર ખીલ અને ફોલ્લીઓ થાય છે. - કારણ: તરુણાવસ્થા દરમિયાન શરીરમાં પરસેવો વળતી સ્વેદ ગ્રંથિઓ અને તેલ ઉત્પન્ન કરતી તૈલ ગ્રંથિઓની પ્રવૃત્તિ ખૂબ જ વધી જાય છે. આ ગ્રંથિઓમાંથી વધુ પડતો સ્ત્રાવ થવાને કારણે ત્વચાના છિદ્રો બંધ થઈ જાય છે, જેના પરિણામે કિશોરોના ચહેરા પર ખીલ અને ફોલ્લીઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

૨. છોકરાઓનો અવાજ કિશોરાવસ્થામાં ફાટી જાય છે અથવા ઘેરો બને છે. - કારણ: તરુણાવસ્થા દરમિયાન છોકરાઓમાં સ્વરપેટી (Voice Box) નો વિકાસ ખૂબ ઝડપથી થાય છે અને તે કદમાં મોટી બને છે. આ વધેલી સ્વરપેટી ગળાના ભાગે બહાર તરફ 'કંપમણ્ડિ' તરીકે ઉપસી આવે છે. સ્વરપેટીના આ અચાનક વિકાસ અને સ્નાયુઓનાં નિયંત્રણના અભાવને કારણે તેમનો અવાજ ફાટેલો કે ઘેરો બને છે.

૩. બાળકના જન્મનું લિંગ (છોકરો કે છોકરી) પિતાના રંગસૂત્ર પર આધારિત છે. - કારણ: સ્ત્રીઓમાં બંને લિંગી રંગસૂત્રો સમાન એટલે કે (XX) હોય છે, તેથી તેઓ માત્ર X રંગસૂત્રવાળા જ અંડકોષ ઉત્પન્ન કરે છે. પુરુષોમાં એક X અને એક Y રંગસૂત્ર (XY) હોવાથી તેઓ બે પ્રકારના શુક્રકોષો ઉત્પન્ન કરે છે. જ્યારે પિતાનું X રંગસૂત્ર માતાના X સાથે જોડાય તો પુત્રી થાય છે અને Y રંગસૂત્ર જોડાય તો પુત્ર થાય છે, તેથી લિંગનિશ્ચયન પિતાના રંગસૂત્ર પર નિર્ભર છે.

૪. આહારમાં આયોડિનની પૂરતી માત્રા ન હોય તો ગોઇટર રોગ થાય છે. - કારણ: ગળામાં આવેલી થાઇરોઇડ ગ્રંથિને 'થાઇરોક્સિન' નામનો અંતઃસ્ત્રાવ બનાવવા માટે આયોડિન અનિવાર્ય છે. જો આપણા ખોરાક કે પાણીમાં આયોડિનની ઉણપ સર્જાય, તો થાઇરોઇડ ગ્રંથિ પૂરતો અંતઃસ્ત્રાવ બનાવી શકતી નથી અને તેની પૂર્તિ માટે તે કદમાં મોટી થઈ જાય છે. આનાથી ગળાનો ભાગ ફૂલી જાય છે જેને ગોઇટર રોગ કહે છે.

૫. કિશોરાવસ્થામાં સમતોલ આહાર લેવો અત્યંત આવશ્યક છે. - કારણ: કિશોરાવસ્થા એ માનવ શરીરના ઝડપી શારીરિક વિકાસ, હાડકાંની મજબૂતાઈ અને અંગોના પરિપક્વ થવાનો સમયગાળો છે. આ તબક્કે શરીરને સામાન્ય કરતાં વધુ પોષક તત્વો (પ્રોટીન, કાર્બોહાઇડ્રેટ, વિટામિન્સ અને ખનિજો) ની જરૂર પડે છે. યોગ્ય પોષણ વિના શરીરની વૃદ્ધિ અટકે છે અને એનીમિયા જેવા રોગો થઈ શકે છે.

૬. ડર કે ગુસ્સાની સ્થિતિમાં શ્વાસ અને ધબકારા વધી જાય છે. - કારણ: જ્યારે વ્યક્તિ ડર, ગુસ્સો કે માનસિક તણાવમાં હોય છે, ત્યારે એડ્રિનલ ગ્રંથિમાંથી 'એડ્રિનલિન' અંતઃસ્ત્રાવ મોટા પ્રમાણમાં રુધિરમાં ઠલવાય છે. આ અંતઃસ્ત્રાવ હૃદયના ધબકારા અને શ્વાસની ઝડપને વધારે છે જેથી શરીરના સ્નાયુઓને વધુ ઓક્સિજન અને શક્તિ મળી રહે અને કટોકટીનો સામનો થઈ શકે.

૭. પિટ્યુટરી ગ્રંથિને મુખ્ય ગ્રંથિ (Master Gland) કહેવામાં આવે છે. - કારણ: પિટ્યુટરી ગ્રંથિ મગજની નીચે આવેલી એક નાની ગ્રંથિ છે જે માત્ર પોતાના અંતઃસ્ત્રાવ છોડતી નથી, પરંતુ શરીરની અન્ય તમામ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (જેવી કે થાઇરોઇડ, શુક્રપિંડ, અંડપિંડ અને એડ્રિનલ) ના સ્ત્રાવો અને કાર્યોને ઉત્તેજિત અને નિયંત્રિત કરે છે. આથી તેને મુખ્ય ગ્રંથિ કહે છે.

૮. સ્ત્રીઓમાં દર મહિને ઋતુસ્ત્રાવ થાય છે. - કારણ: સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાશયની દીવાલ દર મહિને ગર્ભના સ્વીકાર અને પોષણ માટે જાડી અને રુધિરવાહિનીયુક્ત બને છે. જો અંડકોષનું શુક્રકોષ દ્વારા ફલન ન થાય, તો આ ફલિત ન થયેલ અંડકોષ અને ગર્ભાશયની જાડી દીવાલ તેના પેશીઓ તથા રુધિર સાથે યોનિમાર્ગ દ્વારા બહાર આવે છે. આ ચક્ર નિયમિત રીતે દર મહિને પુનરાવર્તિત થાય છે.

૯. કિશોરોમાં મૂડ સ્વિંગ્સ (મનોદશામાં અચાનક બદલાવ) જોવા મળે છે. - કારણ: કિશોરાવસ્થા દરમિયાન શરીરમાં વિવિધ અંતઃસ્ત્રાવોનું પ્રમાણ ઝડપથી બદલાતું રહે છે. મગજના વિકાસ અને હોર્મોનલ અસંતુલનને કારણે કિશોરો ઘણીવાર વધુ ભાવનાત્મક બને છે અને તેમના મિજાજ કે મનોદશામાં અચાનક ચઢાવ-ઉતાર (મૂડ સ્વિંગ્સ) જોવા મળે છે.

૧૦. નશાકારક પદાર્થો (ડ્રગ્સ) નું સેવન શરીર માટે અત્યંત ઘાતક છે. - કારણ: નશાકારક પદાર્થો માનવ મગજની ચેતાશક્તિ અને કિશોરોની માનસિક સ્થિરતા પર સીધી ગંભીર અસર કરે છે. તેનું સેવન કરવાથી વ્યક્તિ તેની આદતનો શિકાર બને છે, રોગપ્રતિકારક શક્તિ નાશ પામે છે (જેવા કે HIV/AIDS નું જોખમ વધવું) અને અંતે વ્યક્તિનું શારીરિક તથા માનસિક જીવન બરબાદ થઈ જાય છે.

No comments:

Post a Comment

Thanks for comment.....!!!