ધોરણ 8
વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી
નવનીત
📚 આ અભ્યાસસામગ્રીમાં શું સમાવિષ્ટ છે?
NCERT અભ્યાસક્રમ મુજબ
સ્વાધ્યાયનાં તમામ પ્રશ્નોના જવાબ
અગત્યની નોંધ
વ્યાખ્યાઓ
ટૂંકા પ્રશ્નો
ખાલી જગ્યાઓ
તફાવત
ટૂંક નોંધ
વૈજ્ઞાનિક કારણો
Created By:- Jayesh Chaudhari | (8000 66 46 46)
સમજીએ, શીખીએ અને આગળ વધીએ
પ્રકરણ ૧ : પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન | સંપૂર્ણ અભ્યાસસામગ્રી
✍️ સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નોના સરળ જવાબ
પ્રશ્ન ૧: યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યાઓની પૂર્તિ કરો:
(તરવા, પાણી, પાક, પોષક દ્રવ્યો, તૈયાર)
(a) એક જ સ્થાન પર એક જ પ્રકારના છોડને મોટા પાયે ઉછેરવામાં આવે તો તેને પાક કહે છે.
(b) પાક ઉગાડતા (રોપતા) પહેલાં પ્રથમ તબક્કો જમીનને તૈયાર કરવાનો હોય છે.
(c) ક્ષતિગ્રસ્ત બીજ પાણીની સપાટી પર તરવા લાગશે.
(d) પાક ઉગાડવા માટે પર્યાપ્ત સૂર્યનો પ્રકાશ તથા જમીનમાંથી પાણી તથા પોષક દ્રવ્યો આવશ્યક છે.
પ્રશ્ન ૨: કોલમ-A માં આપેલા શબ્દોને કોલમ-B માં આપેલા શબ્દો સાથે જોડો:
| કોલમ-A | કોલમ-B (સાચો ઉત્તર) |
|---|---|
| (i) ખરીફ પાક | (e) ડાંગર અને મકાઈ |
| (ii) રવી પાક | (d) ઘઉં, ચણા, વટાણા |
| (iii) રાસાયણિક ખાતર | (b) યુરિયા અને સુપર ફોસ્ફેટ |
| (iv) કુદરતી ખાતર | (c) પ્રાણીજન્ય મલમૂત્ર, ગાયનું છાણ અને વનસ્પતિનો કચરો |
પ્રશ્ન ૩: નીચેના દરેકના બબ્બે ઉદાહરણ આપો:
(a) ખરીફ પાક: ડાંગર, મકાઈ (અન્ય: સોયાબીન, મગફળી, કપાસ)
(b) રવી પાક: ઘઉં, ચણા (અન્ય: વટાણા, રાઈ, અળસી)
પ્રશ્ન ૪: નીચેના દરેક પર તમારા પોતાના શબ્દોમાં એક-એક ફકરો લખો:
(a) ભૂમિને તૈયાર કરવી: પાક વાવતા પહેલાં જમીનને તૈયાર કરવી એ પ્રથમ મહત્વનો તબક્કો છે. આ પ્રક્રિયામાં માટીને ઉપર-નીચે અને પોચી કરવામાં આવે છે. પોચી માટી મૂળને ઊંડે સુધી શ્વાસ લેવામાં મદદ કરે છે અને અળસિયા તથા ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિમાં સહાય કરે છે, જે જમીનમાં સેન્દ્રીય પદાર્થો (હ્યુમસ) ઉમેરે છે.
(b) રોપણી (વાવણી): રોપણી એ પાક ઉત્પાદનનો સૌથી મહત્વનો તબક્કો છે. વાવણી કરતા પહેલાં સારી ગુણવત્તાવાળા, સ્વચ્છ અને તંદુરસ્ત બીજની પસંદગી કરવામાં આવે છે. વાવણી યોગ્ય ઊંડાઈએ અને બે બીજ વચ્ચે યોગ્ય અંતર રાખીને વાવણીયા (સીડ ડ્રીલ) કે પરંપરાગત ઓજાર વડે કરવામાં આવે છે જેથી છોડને પૂરતો સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને પોષક તત્ત્વો મળી રહે.
(c) નીંદણ: ખેતરમાં પાકની સાથે બિનજરૂરી કે અનિચ્છનીય છોડ કુદરતી રીતે ઉગી નીકળે છે તેને નીંદણ કહે છે. નીંદણ મુખ્ય પાક સાથે પાણી, પોષક દ્રવ્યો, જગ્યા અને પ્રકાશ માટે સ્પર્ધા કરી પાકની વૃદ્ધિ પર માઠી અસર પહોંચાડે છે. આથી નીંદણને દૂર કરવું (ખુરપી વડે કે નીંદણનાશક છાંટીને) ખેતી માટે અત્યંત જરૂરી છે.
(d) થ્રેશિંગ: પાક પરિપક્વ થઈ ગયા પછી લણણી કરવામાં આવે છે. લણાયેલા પાકના કણસલામાંથી અનાજના દાણાને છૂટા પાડવાની ક્રિયાને થ્રેશિંગ કહે છે. આ કાર્ય માટે 'થ્રેશર' અથવા 'કમ્બાઈન' મશીનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન ૫: સમજાવો કે કૃત્રિમ ખાતર કઈ રીતે કુદરતી ખાતરથી અલગ છે.
જવાબ: કૃત્રિમ ખાતર એ કારખાનામાં તૈયાર થતા અકાર્બનિક ક્ષાર છે જે જમીનને સેન્દ્રીય પદાર્થો આપતા નથી પરંતુ ચોક્કસ પોષક તત્વો (NPK) ભરપૂર આપે છે. જ્યારે કુદરતી ખાતર એ છાણ અને વનસ્પતિના કચરાના વિઘટનથી ખેતરમાં બનતું કાર્બનિક ખાતર છે જે જમીનને પુષ્કળ સેન્દ્રીય પદાર્થો આપે છે અને જમીનનું બંધારણ સુધારે છે.
પ્રશ્ન ૬: સિંચાઈ એટલે શું? પાણી બચાવતી સિંચાઈની બે પદ્ધતિઓનું વર્ણન કરો.
જવાબ: સમયાંતરે ખેતરમાં પાકને પાણી આપવાની ક્રિયાને સિંચાઈ કહે છે. પાણી બચાવતી બે આધુનિક પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
(૧) ફુવારા પદ્ધતિ (Sprinkler System): અસમતલ જમીન માટે આ પદ્ધતિ ખૂબ ઉપયોગી છે. કાટખૂણે ઊભી પાઇપના છેડા પર ફરતી નોઝલો લગાડેલી હોય છે. મુખ્ય પાઇપમાંથી દબાણપૂર્વક પાણી છોડતાં તે વરસાદની જેમ પાક પર છંટકાવ પામે છે.
(૨) ટપક પદ્ધતિ (Drip System): આ પદ્ધતિમાં પાણી છોડના મૂળમાં ટીપે-ટીપે પડે છે. આથી પાણીનો જરાય વ્યય થતો નથી. ફળ આપતી વનસ્પતિ અને બગીચા માટે આ પદ્ધતિ આશીર્વાદરૂપ છે.
પ્રશ્ન ૭: જો ઘઉંને ચોમાસામાં (ખરીફ ઋતુમાં) ઉગાડવામાં આવે તો શું થશે? ચર્ચા કરો.
જવાબ: ઘઉં એ રવી પાક (શિયાળુ પાક) છે જેને ઠંડા હવામાન અને ઓછા પાણીની જરૂર હોય છે. જો તેને ચોમાસામાં વાવવામાં આવે તો વધુ પડતા વરસાદ અને ભેજવાળા વાતાવરણને કારણે તેના મૂળ કોહવાઈ જાય છે, રોગચાળો ફેલાય છે અને ઉત્પાદન મળતું નથી અથવા ઘઉંનો પાક તબાહ થઈ જાય છે.
પ્રશ્ન ૮: ખેતરમાં સતત પાક ઉગાડવાના લીધે જમીન પર કઈ અસર જણાશે? સમજાવો.
જવાબ: ખેતરમાં સતત પાક લેવાથી જમીનમાં રહેલા જરૂરી પોષક દ્રવ્યો (જેવા કે નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, પોટેશિયમ) સતત વપરાઈ જવાથી ઓછા થઈ જાય છે. પરિણામે જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટે છે અને પાકનો વિકાસ નબળો પડે છે.
પ્રશ્ન ૯: નીંદણ એટલે શું? આપણે તેનું નિયંત્રણ કેવી રીતે કરી શકીએ છીએ?
જવાબ: મુખ્ય પાકની સાથે ઉગી નીકળતી અનિચ્છનીય વનસ્પતિને નીંદણ કહે છે. નીંદણ નિયંત્રણની રીતો: (૧) જમીન ખેડવાથી નીંદણ ઉખડી જાય છે. (૨) ખુરપી કે દાંતી વડે નીંદણને કાપીને કે ઉખાડીને. (૩) 2,4-D જેવા નીંદણનાશક રાસાયણિક પ્રવાહીનો છંટકાવ કરીને.
પ્રશ્ન ૧૦: આપેલા બોક્સને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવો:
સાચો ક્રમ: ૧. જમીન તૈયાર કરવી (5) ➔ ૨. ખેતરને ખેડવું (6) ➔ ૩. રોપણી (4) ➔ ૪. ખાતર આપવું (7) ➔ ૫. સિંચાઈ (2) ➔ ૬. લણણી (3) ➔ ૭. પાકને ખાંડના કારખાનામાં મોકલવો (1).
📖 અગત્યની વ્યાખ્યાઓ (૧૦ થી વધુ)
૧. પાક (Crop): જ્યારે એક જ પ્રકારના છોડને કોઈ સ્થાન પર મોટા પાયે ઉગાડવામાં આવે, તો તેને પાક કહે છે. (દા.ત., ઘઉંનો પાક)
૨. ખરીફ પાક (Kharif Crop): જે પાકને વરસાદની ઋતુમાં (જૂન થી સપ્ટેમ્બર) રોપવામાં આવે છે તેને ખરીફ પાક કહે છે. (દા.ત., ડાંગર, મકાઈ)
૩. રવી પાક (Rabi Crop): શિયાળાની ઋતુમાં (ઓક્ટોબર થી માર્ચ) ઉગાડવામાં આવતા પાકને રવી પાક કહે છે. (દા.ત., ઘઉં, ચણા, રાય)
૪. ખેડ (Tilling/Ploughing): માટીને ઉપર-નીચે અને પોચી કરવાની પ્રક્રિયાને ખેડ કહે છે.
૫. રોપણી/વાવણી (Sowing): તંદુરસ્ત અને ગુણવત્તાયુક્ત બીજને જમીનમાં યોગ્ય ઊંડાઈએ વાવવાની ક્રિયાને વાવણી કહે છે.
૬. કુદરતી ખાતર (Manure): વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નકામા કચરાના વિઘટનથી મળતા સન્દ્રીય પદાર્થને કુદરતી ખાતર કહે છે.
૭. કૃત્રિમ ખાતર (Fertiliser): કારખાનામાં રાસાયણિક પ્રક્રિયાથી તૈયાર કરાતા અકાર્બનિક ક્ષારોને કૃત્રિમ ખાતર કહે છે.
૮. સિંચાઈ (Irrigation): સમયાંતરે ખેતરમાં પાકને કૃત્રિમ રીતે પાણી પૂરું પાડવાની પદ્ધતિને સિંચાઈ કહે છે.
૯. નીંદણ (Weeds): ખેતરમાં મુખ્ય પાકની સાથે કુદરતી રીતે ઉગી નીકળતી અનિચ્છનીય કે બિનજરૂરી વનસ્પતિને નીંદણ કહે છે.
૧૦. લણણી (Harvesting): પાક પૂર્ણ રીતે પરિપક્વ થઈ ગયા પછી તેને કાપવાની ક્રિયાને લણણી કહે છે.
૧૧. થ્રેશિંગ (Threshing): કાપેલા પાકના કણસલામાંથી દાણાઓને છૂટા પાડવાની પ્રક્રિયાને થ્રેશિંગ કહે છે.
૧૨. પશુપાલન (Animal Husbandry): ઘરમાં કે ફાર્મ પર મોટા પાયે પ્રાણીઓને ખોરાક, રહેઠાણ અને સંભાળ આપીને પાળવાની વ્યવસ્થાને પશુપાલન કહે છે.
⚖️ અગત્યના તફાવતો
૧. ખરીફ પાક અને રવી પાક
| મુદ્દો | ખરીફ પાક | રવી પાક |
|---|---|---|
| ઋતુ | વરસાદની ઋતુમાં (જૂન થી સપ્ટેમ્બર) લેવાય છે. | શિયાળાની ઋતુમાં (ઓક્ટોબર થી માર્ચ) લેવાય છે. |
| પાણીની જરૂરિયાત | આ પાકને વધુ પાણી અને ભેજની જરૂર હોય છે. | આ પાકને સરખામણીમાં ઓછા પાણીની જરૂર હોય છે. |
| ઉદાહરણો | ડાંગર, મકાઈ, સોયાબીન, મગફળી, કપાસ. | ઘઉં, ચણા, વટાણા, રાઈ, અળસી. |
૨. કુદરતી ખાતર અને કૃત્રિમ ખાતર
| મુદ્દો | કુદરતી ખાતર (Manure) | કૃત્રિમ ખાતર (Fertiliser) |
|---|---|---|
| સ્વરૂપ | એક કુદરતી કાર્બનિક પદાર્થ છે. | એક માનવસર્જિત અકાર્બનિક ક્ષાર છે. |
| ઉત્પાદન સ્થાન | ખેતરમાં કે ખુલ્લી જગ્યામાં બનાવી શકાય છે. | આનું ઉત્પાદન કારખાનામાં થાય છે. |
| સેન્દ્રીય પદાર્થો | જમીનને પુષ્કળ પ્રમાણમાં સેન્દ્રીય પદાર્થો (હ્યુમસ) આપે છે. | જમીનને સેન્દ્રીય પદાર્થો પ્રાપ્ત થતા નથી. |
| પોષક તત્ત્વો | તત્ત્વો તુલનાત્મક રીતે ઓછી માત્રામાં હોય છે. | N, P, K જેવા પોષક તત્ત્વો ભરપૂર હોય છે. |
૩. ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ અને ફુવારા સિંચાઈ પદ્ધતિ
| મુદ્દો | ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ | ફુવારા સિંચાઈ પદ્ધતિ |
|---|---|---|
| પાણી આપવાની રીત | પાણી છોડના મૂળમાં ટીપે-ટીપે પડે છે. | પાણી ફુવારાની જેમ વરસાદ રૂપે છંટકાવ પામે છે. |
| જમીનનો પ્રકાર | સમતલ જમીન અને બગીચા/ફળ પાક માટે શ્રેષ્ઠ છે. | અસમતલ અને રેતાળ જમીન માટે વધુ ઉપયોગી છે. |
| પાણીનો બગાડ | પાણીનો વ્યય બિલકુલ થતો નથી (સૌથી વધુ કરકસરયુક્ત). | બાષ્પીભવન થોડું થાય છે પણ પાણીની બચત થાય છે. |
📝 વિસ્તૃત ટૂંક નોંધો (૧૦ અગત્યની)
૧. ભૂમિને તૈયાર કરવી
પાક રોપતા પહેલાં જમીન તૈયાર કરવી એ પ્રથમ પગલું છે. હળ કે કુલ્ટીવેટર વડે જમીનને ખેડીને માટી પોચી કરવામાં આવે છે. પોચી માટીમાં છોડના મૂળ ઊંડે સુધી જઈ શકે છે અને શ્વસન કરી શકે છે. પોચી જમીનમાં અળસિયા અને સૂક્ષ્મજીવો ઝડપથી વૃદ્ધિ પામે છે જે માટીમાં હ્યુમસ ઉમેરે છે. માટીના ઢેફા સમાર (લેવલર) વડે ભાંગીને ખેતર સમતલ બનાવાય છે.
૨. વાવણી અને તેના સાધનો
ગુણવત્તાયુક્ત બીજની વાવણી એ ખેતીનો પાયો છે. પહેલાં પરંપરાગત ગળણી જેવા ઓજારનો ઉપયોગ થતો હતો. આજના સમયમાં ટ્રેક્ટર દ્વારા સંચાલિત વાવણીયા (Seed Drill) નો ઉપયોગ થાય છે. વાવણીયા દ્વારા બીજમાં સમાન અંતર અને યોગ્ય ઊંડાઈ જળવાય છે તથા બીજ માટીથી ઢંકાયેલું રહે છે જેથી પક્ષીઓથી રક્ષણ મળે છે.
૩. કુદરતી ખાતરના ફાયદા
કુદરતી ખાતર વાપરવાથી જમીનની જલધારણ ક્ષમતામાં વધારો થાય છે. માટી છિદ્રાળુ બને છે જેથી વાયુ વિનિમય સરળતાથી થાય છે. જમીનમાં રહેલા ઉપયોગી મિત્ર સૂક્ષ્મજીવોની સંખ્યામાં વધારો થાય છે અને જમીનનું બંધારણ સુધરે છે.
૪. કૃત્રિમ ખાતર અને તેના ગેરફાયદા
કૃત્રિમ ખાતર (જેવા કે યુરિયા, NPK) પાકને ત્વરિત પોષક તત્વો આપે છે, પરંતુ તેનો અતિશય અને સતત ઉપયોગ કરવાથી જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટે છે, જમીન એસિડિક કે બેઝિક બની જાય છે અને જળ પ્રદૂષણ ફેલાય છે.
૫. ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ
આ પદ્ધતિમાં મુખ્ય પાઇપ સાથે જોડાયેલી સૂક્ષ્મ નળીઓ દ્વારા પાણી સીધું છોડના મૂળ પાસે ટીપે-ટીપે પહોંચાડવામાં આવે છે. જ્યાં પાણીની અછત છે તેવા વિસ્તારો માટે આ આશીર્વાદરૂપ છે. તેનાથી પાણીનો બગાડ થતો નથી અને નીંદણ પણ ઓછું થાય છે.
૬. નીંદણ અને નીંદણનાશક
પાક સાથે ઉગી નીકળતા અનિચ્છનીય છોડને નીંદણ કહે છે. તેને દૂર કરવાની ક્રિયાને નિંદામણ કહે છે. નીંદણ દૂર કરવા ખુરપી કે નીંદણનાશક રસાયણો (જેવા કે 2,4-D) નો છંટકાવ કરવામાં આવે છે. નીંદણનાશક છાંટતી વખતે ખેડૂતે મોં અને નાક રૂમાલથી ઢાંકવા જોઈએ.
૭. લણણી અને લણણીના ઉત્સવો
પાક પાકી જાય એટલે તેને કાપવાની પ્રક્રિયાને લણણી કહે છે. દાંતરડા કે હાર્વેસ્ટર વડે લણણી થાય છે. ભારતમાં લણણીનો સમય ખુશીનો સમય હોય છે, તેથી પોંગલ, વૈશાખી, હોળી, દિવાળી, નબાન્ય અને બિહૂ જેવા ઉત્સવો ઉજવવામાં આવે છે.
૮. અનાજનો સંગ્રહ અને સાયલો
લણેલા અનાજને ભેજ, કીટકો અને સૂક્ષ્મજીવોથી બચાવવા પહેલાં તાપમાં સુકવવામાં આવે છે. મોટા પાયે સંગ્રહ કરવા ધાતુના ઊંચા પાત્રો જેને 'સાયલો' કહે છે અથવા કોઠાર (Granaries) નો ઉપયોગ થાય છે. ઘરગથ્થુ સંગ્રહમાં લીમડાના સુકા પાંદડા વપરાય છે.
૯. જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવાના ઉપાયો
જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવા માટે: (૧) પાકની ફેરબદલી કરવી, (૨) કુદરતી ખાતરનો વધુ ઉપયોગ કરવો, (૩) જમીનને વચમાં થોડો સમય પડતર રાખવી, અને (૪) શિમ્બી કુળના (કઠોળ) પાકનું વાવેતર કરવું.
૧૦. પશુપાલન (Animal Husbandry)
જેમ વનસ્પતિમાંથી ખોરાક મળે છે તેમ પ્રાણીઓમાંથી પણ દૂધ, ઈંડા, માસ અને માછલી (કોડ લિવર ઓઇલ - વિટામિન D) જેવા ખાદ્યપદાર્થો મળે છે. પ્રાણીઓને યોગ્ય ખોરાક, રહેઠાણ અને સંભાળ આપી મોટા પાયે પાળવામાં આવે તેને પશુપાલન કહે છે.
🔬 વૈજ્ઞાનિક કારણો (૧૦ સવિસ્તાર)
૧. વાવણી પહેલાં જમીનને ખેડવી જરૂરી છે.
કારણ: જમીન ખેડવાથી માટી ઉપર-નીચે અને પોચી બને છે. પોચી માટીમાં છોડના મૂળ ઊંડે સુધી જઈ શકે છે અને મૂળ સહેલાઈથી શ્વસન કરી શકે છે. વળી, નીંદણ દૂર થાય છે અને જમીનના પોષક તત્વો ઉપર આવે છે.
૨. ડાંગરને શિયાળામાં ઉગાડવામાં આવતી નથી.
કારણ: ડાંગરના પાકને ઉછેરવા માટે પુષ્કળ પ્રમાણમાં પાણી, ભેજ અને ગરમીની જરૂર હોય છે. ચોમાસામાં આ સાનુકૂળ પરિસ્થિતિ મળી રહે છે, જ્યારે શિયાળામાં ઓછું પાણી અને ઠંડક હોવાથી ડાંગર ઉગી શકતી નથી.
૩. કુદરતી ખાતર કૃત્રિમ ખાતર કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
કારણ: કુદરતી ખાતર જમીનમાં સેન્દ્રીય પદાર્થો ઉમેરે છે જેનાથી જમીનની જલધારણ ક્ષમતા વધે છે અને માટી છિદ્રાળુ બને છે. તે જમીનને કોઈ નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર લાંબા સમય સુધી ફળદ્રુપ રાખે છે.
૪. ખેતરમાં પાકની ફેરબદલી કરવી જોઈએ.
કારણ: એક જ ખેતરમાં સતત એક જ પ્રકારનો પાક લેવાથી ચોક્કસ પોષક તત્ત્વો ઘટી જાય છે. જો મુખ્ય પાક પછી વચમાં કઠોળ વર્ગનો પાક લેવાય, તો તેના મૂળમાં રહેલા રાઇઝોબિયમ બેક્ટેરિયા જમીનમાં નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા જળવાઈ રહે છે.
૫. અનાજનો સંગ્રહ કરતા પહેલાં તેને તાપમાં સૂકવવામાં આવે છે.
કારણ: તાજા કાપેલા અનાજમાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. જો ભેજવાળા અનાજનો સંગ્રહ કરાય તો તેમાં ફૂગ, સૂક્ષ્મજીવો અને કીટકોનો ઉપદ્રવ થાય છે અને અનાજ સડી જાય છે. તાપમાં સુકવવાથી ભેજ દૂર થાય છે.
૬. નીંદણ દૂર કરવું અત્યંત આવશ્યક છે.
કારણ: નીંદણ એ બિનજરૂરી છોડ છે જે મુખ્ય પાક માટે આપેલા પાણી, સૂર્યપ્રકાશ, જગ્યા અને પોષક દ્રવ્યો પડપાવી લે છે. આથી મુખ્ય પાકની વૃદ્ધિ અટકી જાય છે.
૭. નીંદણનાશકનો છંટકાવ કરતી વખતે મોં અને નાક ઢાંકવું જોઈએ.
કારણ: નીંદણનાશક (જેમ કે 2,4-D) એ ઝેરી રાસાયણિક પ્રવાહી છે. તેનો છંટકાવ કરતી વખતે તે શ્વાસમાં કે ત્વચાના સંપર્કમાં આવે તો ખેડૂતના સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
૮. બીજ વાવતી વખતે તેમની વચ્ચે યોગ્ય અંતર રાખવું જરૂરી છે.
કારણ: જો બીજ નજીક-નજીક વાવવામાં આવે તો ઉગતા છોડ વચ્ચે સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને પોષક તત્વો માટે સ્પર્ધા થાય છે. યોગ્ય અંતર રાખવાથી દરેક છોડને પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રકાશ અને પોષણ મળે છે.
૯. અનાજના ઘરગથ્થુ સંગ્રહમાં લીમડાના સૂકા પાંદડા મૂકવામાં આવે છે.
કારણ: લીમડાના પાંદડામાં કીટાણુનાશક અને જંતુનાશક ગુણધર્મો હોય છે. તે અનાજને કીટકો, ફૂગ અને સૂક્ષ્મજીવોના આક્રમણથી કુદરતી રીતે બચાવે છે.
૧૦. રેતાળ કે અસમતલ જમીન માટે ફુવારા પદ્ધતિ ઉત્તમ છે.
કારણ: અસમતલ જમીન પર પાણી ધોવાઈ જાય છે અથવા એક સરખું રેલાતું નથી. ફુવારા પદ્ધતિથી વરસાદની જેમ પાણી છંટાય છે જેથી જમીનનું ધોવાણ થતું નથી અને બધી જગ્યાએ સરખું પાણી મળે છે.
✏️ ખાલી જગ્યાઓ (૨૦ અગત્યની)
- જમીનને પોચી કરવાની ક્રિયાને ખેડ કહે છે.
- તંદુરસ્ત બીજ પાણીમાં ડૂબી જાય છે.
- ઘઉં, ચણા એ રવી પાક છે.
- ડાંગર અને મકાઈ એ ખરીફ પાક છે.
- વાવણી માટે ટ્રેક્ટર આધારિત વાવણીયો (સીડ ડ્રીલ) વપરાય છે.
- માટીના મોટા ઢેફાને સમાર (લેવલર) વડે ભાંગવામાં આવે છે.
- કપાયેલા પાકમાંથી દાણા છૂટા પાડવાની ક્રિયાને થ્રેશિંગ કહે છે.
- 2,4-D એ એક જાણીતું નીંદણનાશક છે.
- રાઇઝોબિયમ બેક્ટેરિયા જમીનમાં નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
- અનાજનો મોટા પાયે સંગ્રહ સાયલો માં થાય છે.
- કૃત્રિમ ખાતરનું ઉત્પાદન કારખાનામાં થાય છે.
- સિંચાઈની ટપક પદ્ધતિમાં પાણીનો વ્યય થતો નથી.
- વનસ્પતિમાં આશરે ૯૦% પાણી હોય છે.
- પાક કાપવાની પ્રક્રિયાને લણણી કહે છે.
- કુદરતી ખાતર એ કાર્બનિક પદાર્થ છે.
- હાર્વેસ્ટર અને થ્રેશરનું સંયુક્ત સ્વરૂપ કમ્બાઈન મશીન છે.
- કઠોળના મૂળની ગંડિકાઓમાં રાઇઝોબિયમ રહે છે.
- અનાજના સંગ્રહમાં લીમડાના સૂકા પાંદડાં વપરાય છે.
- જૂન થી સપ્ટેમ્બર સુધી ખરીફ પાક લેવાય છે.
- માછલીમાંથી મળતા કોડ લિવર ઓઈલમાં વિટામિન D હોય છે.
❓ ટૂંકા પ્રશ્નો અને ઉત્તરો (૫૦ અગત્યના)
૧. પાક એટલે શું? - એક જ જગ્યાએ મોટા પાયે ઉગાડાતા છોડ.
૨. ભારતની મુખ્ય ૨ પાકની ઋતુઓ? - ખરીફ અને રવી.
૩. ખરીફ પાકનો સમયગાળો? - જૂન થી સપ્ટેમ્બર.
૪. રવી પાકનો સમયગાળો? - ઓક્ટોબર થી માર્ચ.
૫. જમીન ખેડવાના મુખ્ય ઓજાર? - હળ, ખરપિયો, કલ્ટીવેટર.
૬. હળનો મુખ્ય લાકડાનો ભાગ? - હળશાફ્ટ.
૭. હળની ત્રિકોણાકાર લોખંડની પટ્ટી? - ફાલ.
૮. નીંદણ દૂર કરવાનું ઓજાર? - ખુરપી / ખરપિયો.
૯. ટ્રેક્ટર દ્વારા ખેડ કરવા વપરાતું સાધન? - દાંતી (કલ્ટીવેટર).
૧૦. સારા બીજની ઓળખ કઈ? - પાણીમાં બેસી જાય.
૧૧. વાવણીનું આધુનિક સાધન? - સીડ ડ્રીલ (વાવણીયો).
૧૨. વનસ્પતિ માટે પોષક તત્વો ક્યાંથી મળે? - જમીનમાંથી.
૧૩. કુદરતી ખાતર કેવું પદાર્થ છે? - કાર્બનિક.
૧૪. કૃત્રિમ ખાતરના ઉદાહરણ? - યુરિયા, NPK.
૧૫. NPK નું પૂરું નામ? - નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, પોટેશિયમ.
૧૬. કયા બેક્ટેરિયા નાઇટ્રોજન સ્થાપે છે? - રાઇઝોબિયમ.
૧૭. રાઇઝોબિયમ ક્યાં રહે છે? - કઠોળના મૂળની ગંડિકામાં.
૧૮. વનસ્પતિમાં કેટલા % પાણી હોય છે? - 90%.
૧૯. સિંચાઈના પરંપરાગત સ્રોત? - કૂવા, તળાવ, નહેર.
૨૦. પરંપરાગત સિંચાઈની રીતો? - મોટ, ચેન પંપ, ઢેકલી, રહાંટ.
૨૧. આધુનિક સિંચાઈની પદ્ધતિઓ? - ફુવારા અને ટપક પદ્ધતિ.
૨૨. અસમતલ જમીન માટે કઈ સિંચાઈ? - ફુવારા પદ્ધતિ.
૨૩. ટીપે ટીપે પાણી આપતી પદ્ધતિ? - ટપક પદ્ધતિ.
૨૪. નીંદણ એટલે શું? - પાક સાથે ઉગતી બિનજરૂરી વનસ્પતિ.
૨૫. નિંદામણ એટલે શું? - નીંદણ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા.
૨૬. જાણીતું નીંદણનાશક કયું? - 2,4-D.
૨૭. નીંદણનાશક ક્યારે છંટાય? - નીંદણના પુષ્પ આવે તે પહેલાં.
૨૮. લણણી એટલે શું? - પાક કાપવાની ક્રિયા.
૨૯. લણણીનું પરંપરાગત ઓજાર? - દાંતરડું.
૩૦. લણણી માટેનું મશીન? - હાર્વેસ્ટર.
૩૧. લણણી અને થ્રેશિંગ કરતું મશીન? - કમ્બાઈન.
૩૨. ઉપણવું (Winnowing) એટલે શું? - પવનથી અનાજ સાફ કરવું.
૩૩. વૈશાખી ક્યાંનો લણણી ઉત્સવ છે? - પંજાબ.
૩૪. પોંગલ ક્યાં ઉજવાય છે? - તમિલનાડુ.
૩૫. અનાજ સાચવવા પહેલાં શું કરવું? - તડકામાં સૂકવવું.
૩૬. મોટા પાયે અનાજનો સંગ્રહ ક્યાં થાય? - સાયલો અને કોઠારમાં.
૩૭. ઘરગથ્થુ સંગ્રહમાં શું વપરાય? - લીમડાના સુકા પાંદડા.
૩૮. પ્રાણીઓમાંથી કયો ખોરાક મળે? - દૂધ, માસ, ઈંડા.
૩૯. કોડ લિવર ઓઈલ શેમાંથી મળે? - માછલીમાંથી.
૪૦. કોડ લિવર ઓઈલમાં કયું વિટામિન? - વિટામિન D.
૪૧. પશુપાલન એટલે શું? - પ્રાણીઓને પાળીને ઉછેરવા.
૪૨. કઠોળ એ કઈ ઋતુનો પાક છે? - રવી પાક.
૪૩. ડાંગર કઈ ઋતુમાં થાય? - ખરીફ (ચોમાસું).
૪૪. ઘઉં કઈ ઋતુમાં થાય? - રવી (શિયાળો).
૪૫. જમીનને ફળદ્રુપ બનાવતા જંતુઓ? - અળસિયા.
૪૬. અળસિયાને ખેડૂતના શું કહેવાય? - મિત્રો.
૪૭. માટીમાં ઉમેરાતો સેન્દ્રીય પદાર્થ? - હ્યુમસ.
૪૮. પાણીનો વ્યય અટકાવતી શ્રેષ્ઠ રીત? - ટપક સિંચાઈ.
૪૯. જમીનની ફેરબદલી એટલે શું? - વારાફરતી જુદા પાક લેવા.
૫૦. રાસાયણિક ખાતર વધુ વાપરવાથી શું થાય? - જમીન બગડે.
પ્રકરણ ૨ : સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન | સંપૂર્ણ અભ્યાસસામગ્રી
✍️ સ્વાધ્યાયના જવાબો
પ્રશ્ન ૧: ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:
(ક) સૂક્ષ્મજીવોને માઇક્રોસ્કોપ (સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર) ની મદદથી જોઈ શકાય છે.
(ખ) નીલહરિત લીલ વાતાવરણમાંથી નાઇટ્રોજન નું સ્થાપન સીધું જ કરે છે, જેથી ભૂમિની ફળદ્રુપતામાં વધારો થાય છે.
(ગ) આલ્કોહોલનું ઉત્પાદન ઈસ્ટ ની મદદથી કરવામાં આવે છે.
(ઘ) કોલેરા બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે.
પ્રશ્ન ૨: સાચા ઉત્તર પસંદ કરો:
(ક) ઈસ્ટનો ઉપયોગ નીચેનામાંથી કોના ઉત્પાદનમાં થાય છે?
જવાબ: (ii) આલ્કોહોલ
(ખ) નીચેનામાંથી કઈ એન્ટિબાયોટિક્સ છે?
જવાબ: (ii) સ્ટ્રેપ્ટોમાયસીન
(ગ) મેલેરિયા થાય માટે જવાબદાર પ્રજીવક વાહક કોણ છે?
જવાબ: (i) માદા એનોફિલીસ મચ્છર
(ઘ) ચેપી રોગોનું મુખ્ય વાહક કોણ છે?
જવાબ: (iii) માખી
(ચ) બ્રેડ અથવા ઈડલીની ફૂગ ફૂલવાનું કારણ શું છે?
જવાબ: (ii) ઈસ્ટ કોષોની વૃદ્ધિ
પ્રશ્ન ૩: કૉલમ-A માં આપેલા સજીવોને કૉલમ-B માં આપેલા તેમનાં કાર્યો સાથે જોડો:
જવાબ:
(i) બેક્ટેરિયા $\rightarrow$ (b) દહીં જમાવવું
(ii) રાઇઝોબિયમ $\rightarrow$ (a) નાઇટ્રોજન સ્થાપન
(iii) લેક્ટોબેસિલસ $\rightarrow$ (b) દહીં જમાવવું (અથવા યોગ્ય બેક્ટેરિયા)
(iv) યીસ્ટ $\rightarrow$ (c) બ્રેડનું બેકિંગ
(v) પ્રજીવ $\rightarrow$ (d) મેલેરિયા કારક
(vi) વાયરસ $\rightarrow$ (f) એઈડ્સ કારક
પ્રશ્ન ૪: શું સૂક્ષ્મજીવોને નરી આંખે જોઈ શકાય છે? જો ના, તો તે કેવી રીતે જોઈ શકાય છે?
જવાબ: ના, સૂક્ષ્મજીવોને નરી આંખે જોઈ શકાતા નથી કારણ કે તેઓ ખૂબ જ સૂક્ષ્મ હોય છે. તેમને જોવા માટે શક્તિશાળી 'માઇક્રોસ્કોપ' (સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર) અથવા 'મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ'ની મદદ લેવી પડે છે. (ઉદાહરણ તરીકે, બ્રેડ પર ઉગેલા ફૂગને વૃહ્દદશક કાચ વડે જોઈ શકાય છે).
પ્રશ્ન ૫: સૂક્ષ્મજીવોના મુખ્ય સમૂહ કયા કયા છે?
જવાબ: સૂક્ષ્મજીવોના મુખ્ય ચાર સમૂહ છે: (૧) બેક્ટેરિયા (Bacteria), (૨) ફૂગ (Fungi), (૩) પ્રજીવ (Protozoa), અને (૪) લીલ (Algae). આ ઉપરાંત વાયરસ પણ સૂક્ષ્મજીવો જેવા જ ગુણો ધરાવે છે.
પ્રશ્ન ૬: વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું ભૂમિમાં સ્થાપન કરતા સૂક્ષ્મજીવોના નામ જણાવો.
જવાબ: વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું ભૂમિમાં સ્થાપન કરતા મુખ્ય સૂક્ષ્મજીવો 'રાઇઝોબિયમ' બેક્ટેરિયા તેમજ 'નીલહરિત લીલ' (Cyanobacteria) છે.
પ્રશ્ન ૭: આપણા જીવનમાં સૂક્ષ્મજીવોની ઉપયોગીતા વિશે ૧૦ વાક્યો લખો.
જવાબ:
૧. દહીં, છાશ અને ચીઝ બનાવવા માટે લેક્ટોબેસિલસ બેક્ટેરિયા ઉપયોગી છે.
૨. બ્રેડ, પેસ્ટ્રીઝ અને કેક બનાવવા માટે ઈસ્ટનો ઉપયોગ થાય છે.
૩. આલ્કોહોલ, દારૂ અને એસિટિક એસિડ (વિનેગર) ના મોટા પાયે ઉત્પાદનમાં ઈસ્ટ વપરાય છે.
૪. એન્ટિબાયોટિક્સ (પ્રતિજૈવિક દવાઓ) જેવી કે પેનિસિલીન બનાવવા બેક્ટેરિયા અને ફૂગ ઉપયોગી છે.
૫. બાળપણમાં આપવામાં આવતી રસીઓ રોગો સામે રક્ષણ આપે છે.
૬. રાઇઝોબિયમ બેક્ટેરિયા જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
૭. વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના મૃત અવશેષોનું વિઘટન કરી કુદરતી ખાતર (સેન્દ્રિય ખાતર) બનાવે છે.
૮. પર્યાવરણને ચોખ્ખું રાખવામાં સૂક્ષ્મજીવો કુદરતી સફાઈ કામદાર તરીકે વર્તે છે.
૯. અનાજ અને વનસ્પતિના કિડવન (આથવણ) પ્રક્રિયામાં સહાયરૂપ છે.
૧૦. કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો વિજ્ઞાન અને જિનેટિક રિસર્ચમાં અગત્યનો ભાગ ભજવે છે.
પ્રશ્ન ૮: સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા નુકસાન વિશે ટૂંક નોંધ લખો.
જવાબ: સૂક્ષ્મજીવો માનવી, પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં ગંભીર રોગો ઉત્પન્ન કરે છે. મનુષ્યમાં બેક્ટેરિયા અને વાયરસ દ્વારા ટ્યુબરક્યુલોસિસ (TB), કોલેરા, ટાઈફોડ, પોલિયો અને અછબડા જેવા રોગો થાય છે. વનસ્પતિઓમાં લીંબુમાં ટપકાનો રોગ અને ઘઉંમાં અંગારીયો રોગ થાય છે. આ ઉપરાંત સૂક્ષ્મજીવો ખોરાકને બગાડે છે (ફૂડ પોઈઝનિંગ) અને કપડાં કે લાકડાની વસ્તુઓને નુકસાન પહોંચાડે છે.
પ્રશ્ન ૯: એન્ટિબાયોટિક્સ એટલે શું? એન્ટિબાયોટિક્સનું સેવન કરતી વખતે કઈ સાવચેતી રાખવી જોઈએ?
જવાબ: જે દવાઓ બિમારી પેદા કરનાર સૂક્ષ્મજીવો (બેક્ટેરિયા) ના વિકાસને અટકાવે છે અથવા તેનો નાશ કરે છે તેને એન્ટિબાયોટિક્સ કહે છે. (દા.ત., પેનિસિલીન, સ્ટેપ્ટોમાયસીન).
સાવચેતીઓ: ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ એન્ટિબાયોટિક્સ લેવી જોઈએ. ડૉક્ટરે જણાવેલ કોર્સ પૂરો કરવો અનિવાર્ય છે; જો કોર્સ અધૂરો છોડવામાં આવે તો આગામી સમયમાં દવા અસર કરતી નથી. વળી, બિનજરૂરી કે વાયરસના રોગ (જેવા કે શરદી-ઉધરસ) માં એન્ટિબાયોટિક્સ લેવી ન જોઈએ.
📝 ટૂંકનોંધો
૧. સૂક્ષ્મજીવોનું વર્ગીકરણ
પૃથ્વી પર અતિસૂક્ષ્મ સજીવો વ્યાપક પ્રમાણમાં ફેલાયેલા છે, જેને મુખ્યત્વે ચાર મોટા વર્ગોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે: (૧) બેક્ટેરિયા: એકકોષીય આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો જે વિવિધ આકારના હોય છે. (૨) ફૂગ: મોલ્ડ, યીસ્ટ અને મશરૂમ જેવા સજીવો. (૩) પ્રજીવ: અમીબા અને પેરામિશિયમ જેવા એકકોષી પ્રાણીઓ. (૪) લીલ: સ્વેરોસાયરા અને ક્લે
૨. વાયરસ (Viruses) - વિશિષ્ટ સૂક્ષ્મજીવ
વાયરસ પણ સૂક્ષ્મજીવો જ છે પરંતુ તે અન્ય સૂક્ષ્મજીવો કરતાં તદ્દન ભિન્ન છે. તે માત્ર યજમાન કોષ (સજીવ શરીર) ની અંદર જ પ્રજનન અને વિભાજન પામી શકે છે. યજમાન કોષની બહાર તે નિર્જીવ જેવા હોય છે. વાયરસ દ્વારા શરદી, ઇન્ફ્લૂએન્ઝા, પોલિયો, અછબડા અને કોવિડ જેવા રોગો ફેલાય છે. એન્ટિબાયોટિક્સ દવાઓ બેક્ટેરિયા સામે કામ કરે છે પરંતુ વાયરસ પર તેની કોઈ અસર થતી નથી.
૩. દહીં અને બ્રેડ બનાવવામાં સૂક્ષ્મજીવોની ભૂમિકા
દૂધમાંથી દહીં બનવાની ક્રિયામાં 'લેક્ટોબેસિલસ' નામના મુખ્ય બેક્ટેરિયા મહત્વનો ભાગ ભજવે છે, જે દૂધને દહીંમાં પરિવર્તિત કરે છે. બીજી તરફ, બ્રેડ, પેસ્ટ્રીઝ અને કેક બનાવવા માટે 'ઈસ્ટ' પાવડરનો ઉપયોગ થાય છે. ઈસ્ટ ઝડપથી વિભાજન પામીને શ્વસન દરમિયાન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે, જેનાથી બ્રેડ ફૂલે છે અને છિદ્રાળુ તથા પોચી બને છે.
૪. આથવણ (Fermentation) ની પ્રક્રિયા
લૂઈ પાશ્ચરે ૧૮૫૭ માં આથવણની શોધ કરી હતી. ખાંડનું આલ્કોહોલમાં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયાને આથવણ (Fermentation) કહે છે. ફળોના રસમાં રહેલી પ્રાકૃતિક ખાંડ પર ઈસ્ટ પ્રક્રિયા કરીને આલ્કોહોલ અને વાઇન બનાવે છે. આ પ્રક્રિયા બેકિંગ ઉદ્યોગમાં અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે આલ્કોહોલ અને એસિટિક એસિડના મોટા પાયે ઉત્પાદન માટે અત્યંત આવશ્યક છે.
૫. એન્ટિબાયોટિક્સ (પ્રતિજૈવિક દવાઓ)
આધુનિક સમયમાં બેક્ટેરિયા અને ફૂગમાંથી બનતી એન્ટિબાયોટિક્સ દવાઓ (જેવી કે પેનિસિલીન, ટેટ્રાસાયક્લીન) માનવજાત માટે વરદાન સાબિત થઈ છે. ૧૯૨૯ માં અલેક્ઝેન્ડર ફ્લેમિંગે પેનિસિલીનની શોધ કરી હતી. આ દવાઓ બેક્ટેરિયાના વિકાસને અટકાવે છે અને ટાઈફોડ, ન્યુમોનિયા, કોલેરા જેવા ગંભીર રોગો સામે રક્ષણ આપે છે, પરંતુ વાયરસના રોગોમાં તે અસરકારક નથી.
૬. રસી (Vaccine) અને તેનું મહત્વ
જ્યારે રોગકારક સૂક્ષ્મજીવ આપણા શરીરમાં પ્રવેશે છે ત્યારે શરીર તેની સામે લડવા એન્ટિબોડી (રોગ પ્રતિકારક દ્રવ્ય) ઉત્પન્ન કરે છે. રસી દ્વારા નબળા કે મૃત સૂક્ષ્મજીવોને શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે, જેથી શરીરનું રક્ષણ તંત્ર તેને ઓળખી જાય અને કાયમી ધોરણે એન્ટિબોડી બનાવી સુરક્ષા પ્રદાન કરે. પોલિયો, ચેચક, હેપેટાઇટીસ અને કમળા સામે રસી ખૂબ મહત્વની છે.
૭. ભૂમિની ફળદ્રુપતામાં વધારો (નાઇટ્રોજન સ્થાપન)
કેટલાક બેક્ટેરિયા અને નીલહરિત લીલ વાતાવરણમાં રહેલા નાઇટ્રોજન વાયુને શોષીને નાઇટ્રોજન ક્ષારમાં રૂપાંતરિત કરે છે. વનસ્પતિઓ જમીનમાંથી આ ક્ષારો મેળવી પોષણ મેળવે છે. સિમ્બીઓટિક (सहजीवी) સંબંધો દ્વારા રાઇઝોબિયમ બેક્ટેરિયા કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓની મૂળ ગંડિકાઓમાં વસીને વાતાવરણીય નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે અને જમીનને ફળદ્રુપ બનાવે છે.
૮. પર્યાવરણનું શુદ્ધીકરણ
વનસ્પતિઓનો કચરો, મૃત પ્રાણીઓ અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો પર સૂક્ષ્મજીવો (વિઘટકો) સેવન કરીને તેનું સરળ ઘટકોમાં વિઘટન કરે છે. આ મૃત કાર્બનિક દ્રવ્યોનું કુદરતી ખાતરમાં રૂપાંતર થાય છે, જે વનસ્પતિઓને ફરી પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા પર્યાવરણમાંથી કચરો નાશ પામે છે અને કુદરતી સંતુલન જળવાઈ રહે છે.
૯. ખોરાકની જાળવણી (Food Preservation)
ખોરાકને સૂક્ષ્મજીવોના હુમલા અને બગડી જવાથી બચાવવાની પદ્ધતિને ખોરાક જાળવણી કહે છે. ખોરાક લાંબો સમય સારો રહે તે માટે રાસાયણિક પદાર્થો (પ્રિઝર્વેટિવ્સ જેવા કે બેન્ઝોએટ), મીઠા દ્વારા જાળવણી (માછલી, માંસ, કેરીનું અખાણું), ખાંડની ચાસણી (જામ અને જેલી), તેલ અને વિનેગરનો ઉપયોગ, તથા તાપમાનનું નિયંત્રણ (રેફ્રિજરેશન અને પાશ્ચરાઇઝેશન) કરવામાં આવે છે.
૧૦. નાઇટ્રોજન ચક્ર (Nitrogen Cycle)
પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ૭૮% નાઇટ્રોજન વાયુ રહેલો છે જે સજીવો માટે ખૂબ આવશ્યક છે. વાતાવરણીય નાઇટ્રોજન સીધો ઉપયોગમાં લેવાતો નથી, પરંતુ રાઇઝોબિયમ બેક્ટેરિયા અને વીજળીના ચમકારા દ્વારા તેનું જમીનમાં સ્થાપન થાય છે. વનસ્પતિઓ તેમાંથી પ્રોટીન બનાવે છે જે પ્રાણીઓમાં જાય છે. વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના મૃત્યુ બાદ બેક્ટેરિયા તેનું નાઇટ્રોજન સંયોજનોમાં વિઘટન કરી ફરી વાતાવરણમાં મુક્ત કરે છે, જેથી ચક્ર સતત ચાલ્યા કરે છે.
📖 વ્યાખ્યાઓ (૧૦ સવિસ્તાર)
૧. સૂક્ષ્મજીવ (Microorganism): જે સજીવો ખૂબ જ સૂક્ષ્મ હોય છે અને જેને નરી આંખે જોઈ શકાતા નથી, પરંતુ માત્ર માઇક્રોસ્કોપ દ્વારા જ જોઈ શકાય છે તેમને સૂક્ષ્મજીવ કહે છે. દા.ત., બેક્ટેરિયા, ફૂગ, પ્રજીવ.
૨. આથવણ (Fermentation): ઈસ્ટ જેવા સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા શર્કરાનું આલ્કોહોલમાં રૂપાંતર થવાની રાસાયણિક પ્રક્રિયાને આથવણ કહે છે, જેની શોધ લૂઈ પાશ્ચરે કરી હતી.
૩. એન્ટિબાયોટિક્સ / પ્રતિજૈવિક દવા (Antibiotics): જે દવાઓ બેક્ટેરિયા જેવા રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોના વિકાસને અટકાવે છે અથવા તેનો નાશ કરે છે તેને એન્ટિબાયોટિક્સ કહે છે. દા.ત., પેનિસિલીન.
૪. રસી (Vaccine): મૃત કે નબળા રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોનું પ્રવાહી જે શરીરમાં દાખલ કરવાથી શરીરની રોગ પ્રતિકારક શક્તિ સક્રિય થાય છે અને ભવિષ્યના રોગો સામે રક્ષણ મળે છે તેને રસી કહે છે.
૫. રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો (Pathogens): જે સૂક્ષ્મજીવો મનુષ્ય, પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં રોગો ઉત્પન્ન કરે છે અને નુકસાન પહોંચાડે છે તેમને રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો કે પેથોજન્સ કહે છે.
૬. વાહક / રોગવાહક (Carrier): જે જીવજંતુઓ અથવા પ્રાણીઓ રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોને દર્દીના શરીરમાંથી સ્વસ્થ વ્યક્તિ સુધી વહન કરીને લઈ જાય છે તેમને વાહક કહે છે. દા.ત., માખી અને માદા એનોફિલીસ મચ્છર.
૭. ચેપી રોગો (Communicable Diseases): જે માઇક્રોબાયલ (સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા) રોગો સંક્રમિત વ્યક્તિથી સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં હવા, પાણી, ખોરાક અથવા ભૌતિક સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે તેને ચેપી રોગો કહે છે. દા.ત., કોલેરા, શરદી, ક્ષય.
૮. નાઇટ્રોજન સ્થાપન (Nitrogen Fixation): વાતાવરણમાં રહેલા મુક્ત નાઇટ્રોજન વાયુને તેના સંયોજનોમાં ફેરવવાની પ્રક્રિયાને નાઇટ્રોજન સ્થાપન કહે છે, જેથી વનસ્પતિઓ તેનો ઉપયોગ કરી શકે.
૯. ખાદ્ય જાળવણી (Food Preservation): ખોરાકને બગડતો અટકાવવા માટે અને તેની ગુણવત્તા, સ્વાદ તથા પોષક મૂલ્ય લાંબા સમય સુધી જાળવી રાખવા માટે વપરાતી પદ્ધતિઓને ખાદ્ય જાળવણી કહે છે.
૧૦. પાશ્ચરાઇઝેશન (Pasteurization): દૂધને આશરે ૭૨° સેલ્સિયસ તાપમાને ૧૫ થી ૩૦ સેકન્ડ માટે ગરમ કરી તરત જ ઠંડુ કરીને સંગ્રહ કરવાની પદ્ધતિ જેથી સૂક્ષ્મજીવો નાશ પામે તેને પાશ્ચરાઇઝેશન કહે છે.
⚖️ અગત્યના તફાવતો
૧. બેક્ટેરિયા અને વાયરસ
| મુદ્દો | બેક્ટેરિયા (Bacteria) | વાયરસ (Viruses) |
|---|---|---|
| કોષીય રચના | તેઓ સ્વતંત્ર એકકોષીય આદિકોષકેન્દ્રી સજીવો છે. | તેઓ કોષીય રચના ધરાવતા નથી, અતિસૂક્ષ્મ કણો છે. |
| જીવન અને પ્રજનન | તેઓ યજમાન શરીરની બહાર પણ સ્વતંત્ર રીતે જીવી શકે છે અને વિભાજન પામે છે. | તેઓ માત્ર યજમાન કોષ (સજીવ શરીર) ની અંદર જ પ્રજનન કરે છે; બહાર નિર્જીવ જેવા હોય છે. |
| દવાઓની અસર | બેક્ટેરિયા સામે એન્ટિબાયોટિક્સ દવાઓ અસરકારક હોય છે. | એન્ટિબાયોટિક્સ દવાઓની વાયરસ પર કોઈ અસર થતી નથી. |
| ઉદાહરણો | લેક્ટોબેસિલસ, રાઇઝોબિયમ, ટ્યુબરક્યુલોસિસ (TB) બેક્ટેરિયા. | પોલિયો વાયરસ, ઇન્ફ્લૂએન્ઝા, કોવિડ-૧૯, એચ.આਈ.વી. (HIV). |
૨. ચેપી રોગો અને બિનચેપી રોગો
| મુદ્દો | ચેપી રોગો (Communicable Diseases) | બિનચેપી રોગો (Non-communicable Diseases) |
|---|---|---|
| ફેલાવાની રીત | આ રોગો દર્દીમાંથી સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં હવા, પાણી, ખોરાક કે સંપર્કથી ફેલાય છે. | આ રોગો એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાતા નથી. |
| કારણ | તેઓ બેક્ટેરિયા, વાયરસ કે પ્રજીવ જેવા સૂક્ષ્મજીવોના સંક્રમણથી થાય છે. | તેઓ આંતરિક અંગોની ખામી, પોષક તત્વોની ઉણપ કે આનુવંશિકતાથી થાય છે. |
| ઉદાહરણો | કોલેરા, શરદી, અછબડા, ક્ષય (TB), ટાઈફોડ. | ડાયાબિટીસ, કેન્સર, હાઈ બ્લડ પ્રેશર (હૃદયરોગ). |
✏️ ખાલી જગ્યાઓ (૨૦ પ્રશ્નો)
- સૂક્ષ્મજીવોને જોવા માટે માઇક્રોસ્કોપ વપરાય છે.
- દૂધમાંથી દહીં બનાવવામાં લેક્ટોબેસિલસ બેક્ટેરિયા ઉપયોગી છે.
- બ્રેડ બનાવવા માટે ઈસ્ટનો ઉપયોગ થાય છે.
- મલેરિયા રોગ પ્રજીવ દ્વારા થાય છે.
- મેલેરિયાના પરજીવીનો વાહક માદા એનોફિલીસ મચ્છર છે.
- ડેન્ગ્યુ વાયરસનો વાહક એડિસ મચ્છર છે.
- પેનિસિલીનની શોધ અલેક્ઝેન્ડર ફ્લેમિંગે કરી હતી.
- ચેચક (શીતળા) ની રસીની શોધ એડવર્ડ જેનરે કરી હતી.
- નાઇટ્રોજનનું સ્થાપન કરતા બેક્ટેરિયા રાઇઝોબિયમ છે.
- આથવણની શોધ લૂઈ પાશ્ચરે ૧૮૫૭ માં કરી હતી.
- લીંબુમાં ટપકાનો રોગ બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે.
- ઘઉંનો અંગારીયો રોગ ફૂગ દ્વારા થાય છે.
- ભીંડાનો પીળો નരમ રોગ વાયરસ દ્વારા થાય છે.
- વાતાવરણમાં નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ ૭૮% છે.
- હાઇડ્રોજનનું કેલરી મૂલ્ય સૌથી વધુ છે.
- દૂધના જંતુઓ મુક્ત કરવાની પદ્ધતિ પાશ્ચરાઇઝેશન છે.
- ખોરાક બગડવાથી થતી બિમારીને ફૂડ પોઈઝનિંગ કહે છે.
- રસાયણો જે સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ અટકાવે તેને પ્રિઝર્વેટિવ્સ કહે છે.
- ક્ષય (TB) એ બેક્ટેરિયા દ્વારા થતો રોગ છે.
- પોલિયો એ વાયરસ દ્વારા થતો રોગ છે.
❓ ટૂંકા પ્રશ્નો (૫૦ પ્રશ્નો)
૧. સૂક્ષ્મજીવો એટલે શું? - અતિસૂક્ષ્મ સજીવો.
૨. સૂક્ષ્મજીવોના કેટલા મુખ્ય સમૂહ? - ચાર.
૩. બેક્ટેરિયાનું ઉદાહરણ? - લેક્ટોબેસિલસ.
૪. ફૂગનું ઉદાહરણ? - બ્રેડ મોલ્ડ / પેનિસિલીન.
૫. પ્રજીવનું ઉદાહરણ? - અમીબા / પેરામિશિયમ.
૬. લીલનું ઉદાહરણ? - સ્વેરોસાયરા.
૭. વાયરસ ક્યાં પ્રજનન કરે? - યજમાન કોષની અંદર.
૮. દૂધમાંથી દહીં કયા બેક્ટેરિયા બનાવે? - લેક્ટોબેસિલસ.
૯. બ્રેડ ફૂલવાનું કારણ? - ઈસ્ટ દ્વારા CO₂ ઉત્પન્ન થવો.
૧૦. આથવણ પ્રક્રિયા કોણે શોધી? - લૂઈ પાશ્ચરે.
૧૧. ક્યારે આથવણ શોધાયું? - ૧૮૫૭ માં.
૧૨. એન્ટિબાયોટિક્સ એટલે શું? - સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ કરતી દવા.
૧૩. પ્રથમ એન્ટિબાયોટિક કઈ? - પેનિસિલીન.
૧૪. પેનિસિલીનની શોધ કોણે કરી? - અલેક્ઝેન્ડર ફ્લેમિંગ.
૧૫. ક્યારે પેનિસિલીન શોધાઈ? - ૧૯૨૯ માં.
૧૬. રસીકરણની શોધ કોણે કરી? - એડવર્ડ જેનર.
૧૭. શીતળાની રસી ક્યારે શોધાઈ? - ૧૭૯૬ માં.
૧૮. રાઇઝોબિયમ ક્યાં વસે? - કઠોળની મૂળ ગંડિકાઓમાં.
૧૯. રાઇઝોબિયમનું કાર્ય? - નાઇટ્રોજન સ્થાપન.
૨૦. પર્યાવરણને સ્વચ્છ કોણ રાખે? - વિઘટક સૂક્ષ્મજીવો.
૨૧. રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોને શું કહેવાય? - પેથોજન્સ.
૨૨. ચેપી રોગનું એક ઉદાહરણ? - શરદી / કોલેરા.
૨૩. ક્ષય (TB) શેનાથી થાય? - બેક્ટેરિયા.
૨૪. ઓરી શેનાથી થાય? - વાયરસ.
૨૫. અછબડા શેનાથી થાય? - વાયરસ.
૨૬. પોલિયો શેનાથી થાય? - વાયરસ.
૨૭. કોલેરા શેનાથી થાય? - બેક્ટેરિયા.
૨૮. ટાઈફોડ શેનાથી થાય? - બેક્ટેરિયા.
૨૯. હેપેટાઇટીસ-એ શેનાથી થાય? - વાયરસ.
૩૦. મેલેરિયા શેનાથી થાય? - પ્રજીવ (પ્લાઝમોડિયમ).
૩૧. મેલેરિયાનો વાહક મચ્છર? - માદા એનોફિલીસ.
૩૨. ડેન્ગ્યુનો વાહક મચ્છર? - એડિસ મચ્છર.
૩૩. લીંબુનો ટપકાનો રોગ શેનાથી થાય? - બેક્ટેરિયા.
૩૪. ઘઉંનો અંગારીયો રોગ શેનાથી થાય? - ફૂગ.
૩૫. ભીંડાનો પીળો નരમ રોગ શેનાથી થાય? - વાયરસ.
૩૬. ફૂડ પોઈઝનિંગ એટલે શું? - વિષારી ખોરાક.
૩૭. ખાદ્ય જાળવણીનું એક સાધન? - મીઠું / ખાંડ / તેલ.
૩૮. સોડિયમ બેન્ઝोએટ શું છે? - પ્રિઝર્વેટિવ (રસાયણ).
૩૯. સોડિયમ મેટાબિસલ્ફાઈટ શું છે? - પ્રિઝર્વેટિવ.
૪૦. પાશ્ચરાઇઝેશનમાં દૂધ કેટલું ગરમ થાય? - ૭૨° સે.
૪૧. પાશ્ચરાઇઝેશનમાં સમય કેટલો? - ૧૫ થી ૩૦ સેકન્ડ.
૪૨. વાતાવરણમાં નાઇટ્રોજન કેટલો? - ૭૮%.
૪૩. નીલહરિત લીલ શું કરે? - નાઇટ્રોજન સ્થાપન.
૪૪. એન્ટિબોડીઝ એટલે શું? - રોગ સામે રક્ષક દ્રવ્યો.
૪૫. વાયરસથી થતો રોગ? - શરદી.
૪૬. બેક્ટેરિયાથી થતો રોગ? - ટાઈફોડ.
૪૭. અમીબા કેવો સજીવ છે? - એકકોષી પ્રજીવ.
૪૮. પેરામિશિયમ શું છે? - પ્રજીવ.
૪૯. ઈસ્ટ કયા સમૂહમાં આવે? - ફૂગ.
૫૦. સૂક્ષ્મજીવો ક્યાં મળી શકે? - બધી જ જગ્યાએ (બરફથી ગરમ પાણી સુધી).
🔬 વૈજ્ઞાનિક કારણો (૧૦ સવિસ્તાર)
૧. સૂક્ષ્મજીવો પૃથ્વી પર સર્વત્ર (બધી જ જગ્યાએ) જોવા મળે છે. - કારણ: સૂક્ષ્મજીવો અત્યંત અનુકૂલનશીલ હોય છે. તેઓ બરફ જેવા ઠંડા પ્રદેશોથી લઈને ગરમ પાણીના ઝરાઓ, રણ તેમજ दलदલી જમીન જેવી વિપરીત પરિસ્થિતિઓમાં પણ જીવਤ રહી શકે છે. આથી જ તેઓ જમીન, પાણી અને વાતાવરણ સહિત સર્વત્ર હાજર હોય છે.
૨. દૂધમાં થોડું દહીં ઉમેરવાથી આખું દૂધ દહીંમાં ફેરવાઈ જાય છે. - કારણ: છાશ કે દહીંમાં 'લેક્ટોબેસિલસ' નામના અસંખ્ય બેક્ટેરિયા હાજર હોય છે. જ્યારે તેને હૂંફાળા દૂધમાં ઉમેરવામાં આવે છે ત્યારે આ બેક્ટેરિયા ઝડપથી બહુગુણિત (વૃદ્ધિ પામીને સંખ્યા વધારીને) થાય છે અને દૂધમાં રહેલા લેક્ટોઝ શર્કરાને લેક્ટિક એસિડમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જેથી આખું દૂધ દહીં બની જાય છે.
૩. બ્રેડ, પેસ્ટ્રીઝ અને કેક પોચી અને છિદ્રાળુ બને છે. - કારણ: બ્રેડ કે કેક બનાવતી વખતે લોટમાં ઈસ્ટ પાવડર ભેળવવામાં આવે છે. ઈસ્ટ ઝડપથી શ્વસન કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે. આ વાયુના પરપોટા બહાર નીકળવાનો પ્રયત્ન કરે છે ત્યારે લોટની બનાવટો ફૂલે છે અને છિદ્રાળુ તથા પોચી બને છે.
૪. એન્ટિબાયોટિક્સ દવાઓ વાયરસના રોગો સામે અસર કરતી નથી. - કારણ: એન્ટિબાયોટિક્સ દવાઓ બેક્ટેરિયાની કોષીય દીવાલ કે તેમની ચયાપચયી ક્રિયાઓનો નાશ કરીને કામ કરે છે. વાયરસ પાસે પોતાની કોઈ સ્વતંત્ર કોષીય રચના કે ચયાપચય હોતી નથી અને તે યજમાન કોષની અંદર જીવે છે, આથી એન્ટિબાયોટિક્સની વાયરસ પર કોઈ અસર થતી નથી.
૫. બાળપણમાં બાળકોને વિવિધ રસીઓ મૂકવામાં આવે છે. - કારણ: રસી દ્વારા નબળા કે મૃત સૂક્ષ્મજીવો શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. આનાથી શરીરનું રોગ પ્રતિકારક તંત્ર સક્રિય થઈને તે સૂક્ષ્મજીવો સામે લડવા માટે ચોક્કસ 'એન્ટિબોડી' ઉત્પન્ન કરી દે છે. આથી ભવિષ્યમાં જ્યારે વાસ્તવિક રોગકારક સૂક્ષ્મજીવ હુમલો કરે ત્યારે શરીર સુરક્ષિત રહે છે અને રોગ થતો નથી.
૬. રાઇઝોબિયમ બેક્ટેરિયા કઠોળની વનસ્પતિ માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે. - કારણ: રાઇઝોબિયમ બેક્ટેરિયા વાતાવરણમાં રહેલા અપ્રાપ્ય નાઇટ્રોજનને શોષીને દ્રાવ્ય નાઇટ્રોજન ક્ષારોમાં પરિવર્તિત કરે છે જે કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના વિકાસ માટે અનિવાર્ય છે. આથી વનસ્પતિને નાઇટ્રોજનયુક્ત ખાતરની ઓછી જરૂર પડે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા વધે છે.
૭. જો સૂક્ષ્મજીવો ન હોત તો પૃથ્વી પર કચરાના ढગલા થઈ જાત. - કારણ: સૂક્ષ્મજીવો (વિઘટકો) મૃત વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓના અવશેષો અને કચરાનું સરળ કાર્બનિક ઘટકોમાં વિઘટન કરે છે. જો આ વિઘટન પ્રક્રિયા ન થાય, તો પૃથ્વી પર મૃત અવશેષો અને કચરો કાયમ માટે જમા થઈ રહે અને પર્યાવરણ નાશ પામે.
૮. અથાણામાં વધુ પ્રમાણમાં તેલ અને મીઠું ઉમેરવામાં આવે છે. - કારણ: મીઠું અને તેલ પ્રિઝર્વેટિવ (રક્ષક) તરીકે વર્તે છે. વધુ પડતા મીઠા કે તેલની હાજરીમાં બેક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા સૂક્ષ્મજીવો જીવી શકતા નથી અને સક્રિય થઈ શકતા નથી, જેનાથી અથાણું બગડતું અટકავს.
૯. પાશ્ચરાઇઝ કરેલું દૂધ ગરમ કર્યા વગર પણ પી શકાય છે. - કારણ: પાશ્ચરાઇઝેશન પ્રક્રિયા દરમિયાન દૂધને ઉચ્ચ તાપમાને ગરમ કરીને તરત જ ઠંડુ કરવામાં આવે છે, જેનાથી દૂધમાં રહેલા તમામ હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવો નાશ પામે છે. આથી તે દૂધ જંતુમુક્ત બને છે અને બગડતું નથી.
૧૦. ડૉક્ટરની સલાહ વગર એન્ટિબાયોટિક્સ જાતે લેવી જોખમી છે. - કારણ: બિનજરૂરી કે વાયરસના રોગમાં એન્ટિબાયોટિક્સ લેવાથી શરીરના ફાયદાકારક બેક્ટેરિયા નાશ પામે છે અને ભવિષ્યમાં જ્યારે ખરેખર જરૂર પડે ત્યારે તે દવા શરીર પર અસર કરતી નથી (બેક્ટેરિયા પ્રતિકારક બની જાય છે).
પ્રકરણ ૩ : કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન | સંપૂર્ણ અભ્યાસસામગ્રી
✍️ સ્વાધ્યાયના જવાબો
પ્રશ્ન ૧: જે શરતો હેઠળ દહન થઈ શકે છે, તેની યાદી બનાવો.
જવાબ: દહન માટે મુખ્યત્વે નીચે મુજબની ત્રણ પરિસ્થિતિઓ અથવા શરતો હોવી અનિવાર્ય છે: (૧) દહનશીલ પદાર્થની હાજરી (દા.ત. લાકડું, કાગળ, કોલસો), (૨) હવા કે ઓક્સિજનનો અવિરત પુરવઠો જે દહનમાં મદદ કરે છે, અને (૩) પદાર્થનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચવું જોઈએ. આમાંથી એક પણ શરત ન હોય તો દહન થતું નથી.
પ્રશ્ન ૨: ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:
(ક) લાકડું અને કોલસાના દહનથી હવા પ્રદૂષિત થાય છે.
(ખ) કેરોસીન એ ઘરમાં વપરાતું એક પ્રવાહી બળતણ છે.
(ગ) બળતણ સળગે તે પહેલાં તેને તેનાં જ્વલનબિંદુ સુધી ગરમ કરવું અનિવાર્ય છે.
(ઘ) તેલથી લાગેલી આગને પાણી વડે નિયંત્રિત કરી શકાય નહીં.
પ્રશ્ન ૩: વાહનોમાં CNG વાપરવાથી કઈ રીતે શહેરોમાં પ્રદૂષણ ઘટ્યું છે? સમજાવો.
જવાબ: CNG (કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ) એ ખૂબ જ સ્વચ્છ બળતણ છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલની સરખામણીમાં CNG નું દહન થવાથી ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં હાનિકારક વાયુઓ (જેવા કે કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ) તથા ધુમાડાના સૂક્ષ્મ કણો ઉત્પન્ન થાય છે. આથી વાહનોમાં CNG નો ઉપયોગ કરવાથી શહેરોમાં હવાનું પ્રદૂષણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યું છે.
પ્રશ્ન ૪: બળતણ તરીકે LPG અને લાકડાની સરખામણી કરો.
જવાબ: LPG નું કેલરી મૂલ્ય ઘણું ઊંચું (આશરે 55000 kJ/kg) છે, તે ધુમાડો કે રાખ ઉત્પન્ન કર્યા વગર સળગે છે અને તેનો સંગ્રહ તથા વહન સરળ છે. જ્યારે લાકડાનું કેલરી મૂલ્ય ઓછું (17000-22000 kJ/kg) છે, તે સળગવાથી પુષ્કળ ધુમાડો અને રાખ થાય છે તથા તેના વપરાશથી વનનાબૂદીની મોટી સમસ્યા સર્જાય છે.
પ્રશ્ન ૫: કારણો આપો:
(ક) વિદ્યુતના ઉપકરણોની આગમાં પાણી વપરાતું નથી.
જવાબ: પાણી વિદ્યુતનું સુવાહક છે, તેથી પાણી રેડવાથી આગ ઓલવનાર વ્યક્તિને વીજળીનો જોરદાર આંચકો લાગી શકે છે.
(ખ) LPG એ લાકડા કરતાં સારું ઘર વપરાશનું બળતણ છે.
જવાબ: કારણ કે LPG નું કેલરી મૂલ્ય વધુ છે, તે ધુમાડો કરતું નથી અને સળગાવ્યા બાદ કોઈ અવશેષ (રાખ) છોડતું નથી.
(ગ) કાગળની ડિશમાં થોડું પાણી રાખીને ગરમ કરવાથી કાગળ સળગી જતો નથી.
જવાબ: કાગળને મળેલી ઉષ્મા વહન પામીને પાણીમાં જાય છે, જેના લીધે કાગળ તેના જ્વલનબિંદુ સુધી ગરમ થઈ શકતો નથી.
પ્રશ્ન ૬: મીણબત્તીની જ્યોતની નામનિર્દેશવાળી આકૃતિ દોરો.
જવાબ: મીણબત્તીની જ્યોતમાં મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગો હોય છે: (૧) સૌથી અંદરનો કાળો ભાગ (સૌથી ઓછો ગરમ), (૨) મધ્યનો પીળો ભાગ (મધ્યમ ગરમ - અપૂર્ણ દહન), અને (૩) સૌથી બહારનો ભૂરો ભાગ (સૌથી વધુ ગરમ - સંપૂર્ણ દહન).
પ્રશ્ન ૭: બળતણનું કેલરી મૂલ્ય દર્શાવવા માટેનો એકમ જણાવો.
જવાબ: બળતણના કેલરી મૂલ્યને દર્શાવવા માટેનો પ્રમાણભૂત એકમ **કિલોજૂલ પ્રતિ કિલોગ્રામ (kJ/kg)** છે.
પ્રશ્ન ૮: CO₂ કઈ રીતે આગને નિયંત્રિત કરવા માટે વપરાય છે?
જવાબ: કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) એ હવા કરતાં ભારે હોવાથી આગની આસપાસ એક ધાબળાની જેમ ઘેરો બનાવી લે છે. તે ઓક્સિજનનો પુરવઠો કાપી નાખે છે અને બળતણનું તાપમાન ઘટાડે છે, જેનાથી આગ ઓલવાઈ જાય છે.
પ્રશ્ન ૯: લીલાં પાંદડાંના ઢગલાને સળગાવવો અઘરો છે, પરંતુ સૂકા પાંદડાં સરળતાથી આગ પકડે છે - સમજાવો.
જવાબ: લીલાં પાંદડાંમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં પાણી હોય છે. જ્યારે તેને સળગાવવામાં આવે ત્યારે ગરમીનો મોટો ભાગ પાણીને વરાળ બનાવવામાં વપરાઈ જાય છે, જેથી તેનું તાપમાન જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચતું નથી. આથી વિપરીત સૂકાં પાંદડામાં પાણી ન હોવાથી તે ઝડપથી જ્વલનબિંદુ મેળવી આગ પકડે છે.
પ્રશ્ન ૧૦: સોની સોનું અને ચાંદી પીગાળવા માટે જ્યોતના કયા વિસ્તારનો ઉપયોગ કરે છે અને શા માટે?
જવાબ: સોની જ્યોતના **સૌથી બહારના (ભૂરા રંગના)** ભાગનો ઉપયોગ કરે છે, કારણ કે જ્યોતનો આ વિસ્તાર સૌથી વધુ ગરમ હોય છે અને ત્યાં બળતણનું સંપૂર્ણ દહન થાય છે.
પ્રશ્ન ૧૧: એક પ્રયોગમાં 4.5 કિગ્રા બળતણના સંપૂર્ણ દહનથી 180,000 kJ ઉષ્મા મળી. કેલરી મૂલ્ય શોધો.
જવાબ: કેલરી મૂલ્ય = (કુલ ઉત્પન્ન થતી ઉષ્મા) ÷ (બળતણનું દળ) = 180000 kJ ÷ 4.5 kg = **40,000 kJ/kg**.
પ્રશ્ન ૧૨: શું કાટ લાગવાની ક્રિયાને દહન કહી શકાય? ચર્ચા કરો.
જવાબ: ના, કાટ લાગવાની ક્રિયાને દહન ન કહી શકાય. દહનમાં પદાર્થ ઝડપથી ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને પુષ્કળ ઉષ્મા અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે, જ્યારે લોખંડને કાટ લાગવાની પ્રક્રિયા ઘણી ધીમી છે અને તેમાં કોઈ જ્યોત કે પ્રકાશ ઉત્પન્ન થતો નથી.
પ્રશ્ન ૧૩: આબિદા અને રમેશ એક પ્રયોગ કરી રહ્યા હતા. આબિદાએ પાણીથી ભરેલા બીકરને મીણબત્તીની જ્યોતના પીળા ભાગમાં રાખ્યું. રમેશે બીકરને જ્યોતના સૌથી બહારના ભાગમાં રાખ્યું. કોનું પાણી વહેલા ગરમ થઈ જશે?
જવાબ: **રમેશનું** પાણી વહેલા ગરમ થઈ જશે, કારણ કે તેણે બીકરને જ્યોતના સૌથી બહારના ભૂરા ભાગમાં રાખ્યું હતું જે સૌથી વધુ ગરમ ભાગ છે. જ્યારે આબિદાએ પીળા ભાગમાં રાખ્યું હતું જે ઓછો ગરમ હોય છે.
📝 ટૂંકનોંધો
૧. દહન અને તેના પ્રકારો
દહન એ એવી રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જેમાં પદાર્થ ઓક્સિજન સાથે સંયોજાઈને ઉષ્મા અને પ્રકાશ મુક્ત કરે છે. દહનના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે: (ક) ઝડપી દહન: જેમાં ગેસ સ્ટવ પર સળગતો LPG ઝડપથી ગરમી આપે છે. (ખ) સ્વયંસ્ફૂરિત દહન: જેમાં પદાર્થો બાહ્ય આગ વગર અચાનક જાતે જ સળગી ઊઠે છે (જેવા કે સફેદ ફોસ્ફરસ). (ગ) વિસ્ફોટ: જેમાં ફટાકડા ફોડતી વખતે અચાનક ગરમી, પ્રકાશ અને ભારે અવાજ સાથે મોટી માત્રામાં વાયુ છૂટો પડે છે.
૨. જ્વલનબિંદુ અને તેનું વિજ્ઞાન
દરેક દહનશીલ પદાર્થને સળગવા માટે ચોક્કસ નીચામાં નીચા તાપમાનની જરૂર પડે છે, જેને તે પદાર્થનું 'જ્વલનબિંદુ' કહે છે. જો પદાર્થનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ સુધી ન પહોંચે તો તે ક્યારેય સળગી શકે નહીં. આ જ કારણ છે કે કેરોસીનનું જ્વલનબિંદુ નીચું હોવાથી તે સહેલાઈથી આગ પકડે છે, જ્યારે લાકડાનું જ્વલનબિંદુ ઊંચું હોવાથી તેને સળગાવવા વિશેષ પ્રયત્ન કરવો પડે છે.
૩. અગ્નિશામક યંત્રો અને આગ પર નિયંત્રણ
આગ પર કાબૂ મેળવવા માટે ઓક્સિજનનો પુરવઠો કાપી નાખવો અથવા બળતણનું તાપમાન જ્વલનબિંદુથી નીચું લાવવું જરૂરી છે. પાણી એ સૌથી સામાન્ય અગ્નિશામક છે જે તાપમાન ઘટાડે છે. વિદ્યુત કે તેલથી લાગેલી આગમાં પાણી વાપરી શકાતું નથી; તેના માટે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) સિલિન્ડર શ્રેષ્ઠ અગ્નિશામક છે કારણ કે તે ભારે હોવાથી ઓક્સિજનનો સંપર્ક તોડી નાખે છે.
૪. મીણબત્તીની જ્યોતનું વિસ્તૃત બંધારણ
મીણબત્તીની જ્યોતમાં મુખ્યત્વે ત્રણ અલગ-અલગ વિસ્તારો જોવા મળે છે: (૧) અંદરનો કાળો ભાગ: અહીં વણબળેલી મીણની બાષ્પ હોય છે અને તે સૌથી ઓછો ગરમ હોય છે. (૨) મધ્યનો પીળો ભાગ: અહીં કાર્બનના કણો અધૂરા દહનને લીધે પ્રકાશ આપે છે અને તે મધ્યમ ગરમ છે. (૩) બહારનો ભૂરો ભાગ: આ ભાગમાં સંપૂર્ણ દહન થાય છે અને તે જ્યોતનો સૌથી વધુ ગરમ ભાગ છે.
૫. બળતણ અને તેનું કેલરી મૂલ્ય
જે પદાર્થો દહન પામીને વિપુલ પ્રમાણમાં ઉષ્મા ઊર્જા પૂરી પાડે છે તેને બળતણ કહેવાય છે. સારા બળતણનું 'કેલરી મૂલ્ય' ખૂબ ઊંચું હોવું જોઈએ. કેલરી મૂલ્ય એટલે 1 કિલોગ્રામ બળતણના સંપૂર્ણ દહનથી ઉત્પન્ન થતી ઉષ્માનો જથ્થો, જેનો એકમ kJ/kg છે. ઉદાહરણ તરીકે, હાઇડ્રોજનનું કેલરી મૂલ્ય સૌથી વધુ (1,50,000 kJ/kg) છે.
૬. હાનિકારક બળતણ અને પર્યાવરણીય અસરો
લાકડા, કોલસા અને પેટ્રોલ જેવાં અશ્મિભૂત બળતણના અતિશય વપરાશથી પર્યાવરણને ભારે નુકસાન થાય છે. તેના અપૂર્ણ દહનથી ઝેરી કાર્બન મોનોક્સાઇડ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે, જે શ્વાસમાં જવાથી માનવજીવન જોખમાય છે. આ ઉપરાંત, આ બળતણોના ધુમાડાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને શ્વસન સંબંધી ગંભીર રોગો થાય છે.
૭. એસિડ વર્ષા (Acid Rain)
કોલસો, પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવાં બળતણોના દહનથી સલ્ફર અને નાઇટ્રોજનના ઝેરી ઓક્સાઇડ વાયુઓ હવામા ભરાય છે. આ વાયુઓ વાદળોના પાણી સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરીને સલ્ફ્યુરિક એસિડ અને નાઇટ્રિક એસિડ બનાવે છે. પરિણામે, વરસાદના પાણી સાથે આ એસિડ નીચે આવે છે જેને 'એસિડ વર્ષા' કહે છે, જે અટારીઓ, ખેતીની જમીન અને સ્મારકોને ખૂબ નુકસાન કરે છે.
૮. ગ્લોબલ વોર્મિંગ (વૈશ્વિક તાપમાન વધારો)
પૃથ્વી પર બળતણના બેફામ દહનને કારણે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) વાયુનું પ્રમાણ સતત વધી રહ્યું છે. CO₂ વાયુ સૂર્યના પરાવર્તિત ઉષ્મા કિરણોને પૃથ્વીના વાતાવરણમાં રોકી રાખે છે, જેનાથી પૃથ્વીના સરેરાશ તાપમાનમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. આ વૈશ્વિક સમસ્યાને 'ગ્લોબલ વોર્મિંગ' કહે છે, જેનાથી ધ્રુવ પ્રદેશોના બરફ પીગળવા જેવી આપત્તિઓ સર્જાય છે.
૯. આદર્શ બળતણની લાક્ષણિકતાઓ
આદર્શ બળતણ તે છે જે સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોય, સસ્તું હોય, મધ્યમ દરે સરળતાથી દહન પામતું હોય, ઊંચું કેલરી મૂલ્ય ધરાવતું હોય અને સળગ્યા પછી કોઈ હાનિકારક અવશેષ કે પ્રદૂષણ ફેલાવતું ન હોય. વ્યવહારમાં કોઈ પણ બળતણ સંપૂર્ણપણે આદર્શ નથી, પરંતુ LPG અને CNG તેના સૌથી નજીકના વિકલ્પો છે.
૧૦. દીવાસળીનો ઇતિહાસ અને કાર્યપદ્ધતિ
સુરક્ષિત દીવાસળીનો ઇતિહાસ અડધી સદી કરતા વધુ જૂનો છે. દીવાસળીના છેડા પર એન્ટિમની ટ્રાયસલ્ફાઇડ અને પોટેશિયમ ક્લોરાઇડનું મિશ્રણ લગાડવામાં આવે છે. જ્યારે તેને કાચ અને થોડા લાલ ફોસ્ફરસવાળી સપાટી પર ઘસવામાં આવે છે, ત્યારે ઘર્ષણની ઉષ્માથી લાલ ફોસ્ફરસ સક્રિય થાય છે અને તરત જ આગ પકડી લે છે.
📖 વ્યાખ્યાઓ
૧. દહન (Combustion): જે રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન કોઈ પદાર્થ હવામાંના ઓક્સિજન સાથે સંયોજાઈને ઉષ્મા (ગરમી) અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે, તે પ્રક્રિયાને દહન કહે છે. દા.ત., લાકડું, કાગળ કે કોલસાનું સળગવું.
૨. દહનશીલ પદાર્થ: જે પદાર્થો હવામાં અથવા ઓક્સિજનની હાજરીમાં સળગી શકે છે અને દહનની પ્રક્રિયા અનુભવે છે તેવા પદાર્થોને દહનશીલ પદાર્થો કહે છે. દા.ત., લાકડું, કાગળ, કેરોસીન, એલ.પી.જી.
૩. અદહનશીલ પદાર્થ: જે પદાર્થો હવામાં કે ઓક્સિજનમાં મૂકવા છતાં સળગી શકતા નથી અને દહનની પ્રક્રિયામાં ભાગ લેતા નથી તેમને અદહનશીલ પદાર્થો કહે છે. દા.ત., કાચ, પથ્થર, લોખંડની ખીલી, માટી.
૪. જ્વલનબિંદુ (Ignition Temperature): જે ઓછામાં ઓછા (નીચા) તાપમાને કોઈ દહનશીલ પદાર્થ સળગવાની શરૂઆત કરે છે, તે ચોક્કસ તાપમાનને તે પદાર્થનું જ્વલનબિંદુ કહે છે.
૫. જ્વલનશીલ પદાર્થો (Inflammable Substances): જે પદાર્થોનું જ્વલનબિંદુ ખૂબ જ નીચું હોય છે અને જે સામાન્ય જ્યોત કે સ્પર્શથી સરળતાથી આગ પકડી લે છે તેમને જ્વલનશીલ પદાર્થો કહે છે. દા.ત., પેટ્રોલ, આલ્કોહોલ.
૬. અગ્નિશામક (Fire Extinguisher): આગ પર નિયંત્રણ મેળવવા અથવા તેને સંપૂર્ણપણે ઓલવવા માટે વપરાતા ખાસ સાધનો કે રાસાયણિક પદાર્થોને અગ્નિશામક કહે છે. દા.ત., પાણી અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) સિલિન્ડર.
૭. ઝડપી દહન (Rapid Combustion): જે દહનની પ્રક્રિયામાં પદાર્થ બાહ્ય ગરમી કે જ્યોત આપવાથી ખૂબ જ ઝડપથી સળગી ઊઠે છે અને તરત જ પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉષ્મા તથા પ્રકાશ આપે છે તેને ઝડપી દહન કહે છે. દા.ત., ગેસ સ્ટવ પર સળગતો LPG.
૮. સ્વયંસ્ફૂરિત દહન (Spontaneous Combustion): જે દહનની પ્રક્રિયામાં પદાર્થો અચાનક કોઈપણ પ્રકારના દેખીતા બાહ્ય કારણ કે જ્યોત વગર જાતે જ સળગી ઊઠે છે તેને સ્વયંસ્ફૂરિત દહન કહે છે. દા.ત., હવામાં સફેદ ફોસ્ફરસનું જાતે સળગવું.
૯. વિસ્ફોટ (Explosion): જ્યારે કોઈ પદાર્થ પર પ્રક્રિયા થવાથી અચાનક ગરમી, પ્રકાશ અને ભારે ધડાકાના અવાજ સાથે મોટી માત્રામાં વાયુ છૂટો પડે છે, ત્યારે તે વિસ્ફોટક પ્રક્રિયા કે વિસ્ફોટ કહેવાય છે. દા.ત., ફટાકડાનું ફૂટવું.
૧૦. કેલરી મૂલ્ય (Calorific Value): 1 કિલોગ્રામ બળતણના સંપૂર્ણ દહનથી ઉત્પન્ન થતી ઉષ્મા ઊર્જાના જથ્થાને તે બળતણનું કેલરી મૂલ્ય કહે છે. તેનો પ્રમાણભૂત એકમ કિલોજૂલ પ્રતિ કિલોગ્રામ (kJ/kg) છે.
⚖️ અગત્યના તફાવતો
૧. દહનશીલ પદાર્થ અને અદહનશીલ પદાર્થ
| મુદ્દો | દહનશીલ પદાર્થ | અદહનશીલ પદાર્થ |
|---|---|---|
| વ્યાખ્યા / અર્થ | જે પદાર્થો હવામાં અથવા ઓક્સિજનમાં સરળતાથી સળગી શકે છે તેમને દહનશીલ પદાર્થ કહે છે. | જે પદાર્થો હવામાં કે ઓક્સિજનમાં સળગી શકતા નથી તેમને અદહનશીલ પદાર્થ કહે છે. |
| દહનની પ્રક્રિયા | આ પદાર્થો સળગતી વખતે ઓક્સિજન સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરીને ઉષ્મા અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે. | આ પદાર્થો ઓક્સિજન સાથે દહનની રાસાયણિક પ્રક્રિયા દર્શાવતા નથી અને સળગતા નથી. |
| જ્વલનબિંદુ | આવા પદાર્થો ચોક્કસ અને પ્રાપ્ય જ્વલનબિંદુ ધરાવે છે, જેથી યોગ્ય ગરમી મળતાં તે સળગી ઉઠે છે. | આ પદાર્થોનું જ્વલનબિંદુ ખૂબ ઊંચું હોય છે અથવા હોતું નથી, તેથી તે સામાન્ય સ્થિતિમાં સળગતા નથી. |
| ઉદાહરણો | લાકડું, કાગળ, કેરોસીન, કોલસો, એલ.પી.જી. (LPG), પેટ્રોલ વગેરે. | કાચ, પથ્થર, લોખંડની ખીલી, માટી, એબેસ્ટોસ, પાણી વગેરે. |
૨. ઝડપી દહન અને સ્વયંસ્ફૂરિત દહન
| મુદ્દો | ઝડપી દહન | સ્વયંસ્ફૂરિત દહન |
|---|---|---|
| થવાની રીત | આ દહન માટે દીવાસળી, ગેસ લાઈટર કે અન્ય કોઈ બાહ્ય ગરમી અથવા જ્યોત આપવી પડે છે. | આ દહનમાં પદાર્થ અચાનક કોઈપણ બાહ્ય કારણ, ગરમી કે જ્યોત વગર જાતે જ સળગી ઊઠે છે. |
| ઝડપ અને સમય | આ પ્રક્રિયા ખૂબ જ ઝડપથી થાય છે અને તરત જ પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉષ્મા તથા પ્રકાશ મુક્ત કરે છે. | આ પ્રક્રિયા અચાનક જ સ્વયંભૂ રીતે થાય છે, જેમાં પદાર્થનું આંતરિક તાપમાન વધવાથી તે સળગે છે. |
| નિયંત્રણ | આવા દહનને જરૂરિયાત મુજબ વાલ્વ કે અન્ય સાધનો દ્વારા નિયંત્રિત કરી શકાય છે. | આ પ્રકારનું દહન અચાનક અને અનિયંત્રિત સ્વરૂપે થાય છે, જેના પર આપણું નિયંત્રણ હોતું નથી. |
| ઉદાહરણો | રસોડામાં ગેસ સ્ટવ પર સળગતો LPG, દીવાસળીનું સળગવું, પેટ્રોલનું સળગવું વગેરે. | હવામાનમાં સફેદ ફોસ્ફરસનું જાતે સળગી ઉઠવું, કોલસાની ખાણોમાં થતી આગ વગેરે. |
✏️ ખાલી જગ્યાઓ
- પદાર્થ દહન પામી ગરમી અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે તેને બળતણ કહેવાય.
- સલ્ફર એ દહનશીલ પદાર્થ છે.
- એબેસ્ટોસ એ અદહનશીલ પદાર્થ છે.
- કોલસાના દહનથી જ્યોત થતી નથી.
- માચિસની બનાવટમાં લાલ ફોસ્ફરસ વપરાય છે.
- આગ ઓલવવા માટે CO₂ ઉત્તમ છે.
- મીણબત્તીની જ્યોતનો સૌથી બહારનો ભાગ ભૂરો હોય છે.
- કેલરી મૂલ્યનો એકમ kJ/kg છે.
- હાઇડ્રોજનનું કેલરી મૂલ્ય સૌથી વધુ છે.
- છાણાનું કેલરી મૂલ્ય સૌથી ઓછું છે.
- વાહનોમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવા CNG વપરાય છે.
- અપૂર્ણ દહનથી કાર્બન મોનોક્સાઇડ બને છે.
- વૃક્ષો કપાવવાથી વનનાબૂદી થાય છે.
- વરસાદના પાણીમાં એસિડ ભળવાથી એસિડ વર્ષા થાય છે.
- પૃથ્વીનું તાપમાન વધવાની ઘટના ગ્લોબલ વોર્મિંગ છે.
- દહન માટે મુખ્યત્વે ઓક્સિજન જરૂરી છે.
- પેટ્રોલ એ જ્વલનશીલ પ્રવાહી છે.
- દીવાસળી સળગાવવા ઘર્ષણ થાય છે.
- તેલની આગ પર પાણી ન રેડવું જોઈએ.
- જ્યોતનો મધ્યમ ભાગ પીળો રંગ ધરાવે છે.
❓ ટૂંકા પ્રશ્નો
૧. દહન એટલે શું? - ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા.
૨. બળતણ એટલે શું? - દહન પામતો પદાર્થ.
૩. અદહનશીલ પદાર્થનું ઉદાહરણ? - કાચ.
૪. દહનપોષક વાયુ કયો છે? - ઓક્સિજન.
૫. દીવાસળીના દડા પર શું હોય? - એન્ટિમની ટ્રાયસલ્ફાઇડ.
૬. માચિસની બાજુ પર શું હોય? - લાલ ફોસ્ફરસ.
૭. જ્વલનબિંદુ એટલે શું? - સળગવા માટેનું નીચું તાપમાન.
૮. કયા પદાર્થનું જ્વલનબિંદુ નીચું હોય? - જ્વલનશીલ.
૯. LPG નું પૂરું નામ? - લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ.
૧૦. CNG નું પૂરું નામ? - કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ.
૧૧. વિદ્યુતની આગ માટે શ્રેષ્ઠ અગ્નિશામક? - CO₂.
૧૨. CO₂ કયા સ્વરૂપે સંગ્રહાય છે? - પ્રવાહી સ્વરૂપે સિલિન્ડરમાં.
૧૩. દહનના કેટલા મુખ્ય પ્રકાર છે? - ત્રણ.
૧૪. ફટાકડાનું ફૂટવું એ શેનું ઉદાહરણ છે? - વિસ્ફોટ.
૧૫. મીણબત્તીની જ્યોતમાં કેટલા વિસ્તાર? - ત્રણ.
૧૬. સૌથી ઓછું ગરમ ક્ષેત્ર કયું? - અંદરનો કાળો ભાગ.
૧૭. સોની કયા ભાગનો ઉપયોગ કરે? - બહારનો ભૂરો ભાગ.
૧૮. આદર્શ બળતણની લાક્ષણિકતા? - સસ્તું અને સરળ.
૧૯. કેલરી મૂલ્યનો એકમ શું છે? - કિલોજૂલ/કિલોગ્રામ.
૨૦. સૌથી વધુ કેલરી મૂલ્ય કોનું? - હાઇડ્રોજન.
૨૧. છાણાનું કેલરી મૂલ્ય કેટલું? - 6000 - 8000 kJ/kg.
૨૨. લાકડાનું કેલરી મૂલ્ય? - 17000 - 22000 kJ/kg.
૨૩. પેટ્રોલનું કેલરી મૂલ્ય? - 45000 kJ/kg.
૨૪. ડીઝલનું કેલરી મૂલ્ય? - 45000 kJ/kg.
૨૫. મીથેનનું કેલરી મૂલ્ય? - 50000 kJ/kg.
૨૬. ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે જવાબદાર વાયુ? - CO₂.
૨૭. એસિડ વર્ષા માટે જવાબદાર ઓક્સાઇડ? - સલ્ફર અને નાઇટ્રોજન.
૨૮. અપૂર્ણ દહનથી કયો વાયુ ઉત્પન્ન થાય? - કાર્બન મોનોક્સાઇડ.
૨૯. કાર્બન મોનોક્સાઇડ કેવો વાયુ છે? - ઝેરી વાયુ.
૩૦. પાંદડાના ઢગલામાં ઝડપથી આગ શેમાં લાગે? - સૂકા પાંદડા.
૩૧. લીલા પાંદડા સળગાવવા અઘરા કેમ? - પાણી હોવાથી.
૩૨. જંગલની આગને શું કહે છે? - દાવાનળ.
૩૩. અગ્નિશામક તરીકે સામાન્ય શું વપરાય? - પાણી.
૩૪. તેલની આગ પર પાણી કેમ ન વપરાય? - તેલ હલકું હોવાથી તરૅ.
૩૫. સફેદ ફોસ્ફરસ કેવું દહન દર્શાવે? - સ્વયંસ્ફૂરિત.
૩૬. કાગળનું સળગવું શેનું ઉદાહરણ? - ઝડપી દહન.
૩૭. મીણબત્તીની વાટ શેની બનેલી? - દોરી.
૩૮. મીણ એ શું છે? - હાઇડ્રોકાર્બન.
૩૯. જ્યોત શેના લીધે ઉત્પન્ન થાય? - સળગતી બાષ્પ.
૪૦. કોલસો સળગે ત્યારે જ્યોત થાય? - ના, જ્યોત વગર સળગે.
૪૧. મેગ્નેશિયમ સળગે ત્યારે શું આપે? - પ્રખર પ્રકાશ અને ઉષ્મા.
૪૨. આગ કાબૂમાં લેવા શેનો ઉપયોગ? - ઓક્સિજન કાપવો.
૪૩. બેકિંગ સોડા અને એસિડથી કયો વાયુ? - CO₂.
૪૪. વિનેગર સાથે શું પ્રક્રિયા કરે? - બેકિંગ સોડા.
૪૫. જમીન પર CO₂ કેવી રીતે કામ કરે? - ધાબળાની જેમ.
૪૬. બળતણની અપૂર્ણ દહનથી શું નુકસાન? - પ્રદૂષણ.
૪૭. કયું વાયુ ગ્લોબલ વોર્મિંગ નોતરે? - CO₂.
૪૮. શ્વાસમાં લેવાતી હવા સાથે શું જાય? - ઓક્સિજન.
૪૯. સૌથી સ્વચ્છ બળતણ કયું? - CNG / હાઇડ્રોજન.
૫૦. કુદરતી ગેસમાં મુખ્યત્વે કયો વાયુ હોય છે? - મિથેન.
🔬 વૈજ્ઞાનિક કારણો
૧. વિદ્યુતના ઉપકરણો કે તેલની આગ પર પાણી ન રેડવું જોઈએ. - કારણ: પાણી એ વિદ્યુતનું સુવાહક હોવાથી પાણી દ્વારા વીજળી પ્રવાહ પસાર થઈ શકે છે, જેનાથી આગ ઓલવનાર વ્યક્તિને જીવલેણ વીજળીનો આંચકો લાગી શકે છે. વપરાતું તેલ પાણી કરતાં હલકું હોવાથી તે પાણીની સપાટી પર તરે છે અને તેના લીધે આગ વધુ વિસ્તારમાં ઝડપથી ફેલાઈ જાય છે. આ કારણોસર વિદ્યુત કે તેલથી લાગેલી આગ પર ક્યારેય પાણીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ નહીં.
૨. બંધ ઓરડામાં કોલસો સળગાવવો જોખમી છે. - કારણ: બંધ ઓરડામાં પૂરતા પ્રમાણમાં ઓક્સિજન ન મળવાને કારણે કોલસાનું અપૂર્ણ દહન થાય છે. આ અપૂર્ણ દહનને પરિણામે અત્યંત ઝેરી અને ઘાતક એવો 'કાર્બન મોનોક્સાઇડ' વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે. જો કોઈ વ્યક્તિ આવા બંધ ઓરડામાં સૂતી હોય અથવા હાજર હોય, તો આ ઝેરી વાયુની અસરથી શ્વાસ રૂંધાવાથી તેનું ઊંઘમાં જ મૃત્યુ થઈ શકે છે.
૩. કાગળની ડિશમાં પાણી ગરમ કરવું શક્ય છે. - કારણ: કાગળની ડિશને જ્યારે આગ પર ગરમ કરવામાં આવે છે ત્યારે મળતી ઉષ્મા વહન પામીને તરત જ તેમાં રહેલા પાણીને મળે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન પાણી ઉષ્મા શોષી લે છે, જેના લીધે કાગળનું પોતાનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચી શકતું નથી. જ્યાં સુધી કાગળ તેના જ્વલનબિંદુએ ન પહોંચે ત્યાં સુધી તે સળગતો નથી અને તેમાં પાણી સરળતાથી ગરમ કરી શકાય છે.
૪. દીવાસળી માચિસની બાજુ પર ઘસવાથી સળગે છે. - કારણ: દીવાસળીના શીર્ષ પર એન્ટિમની ટ્રાયસલ્ફાઇડ અને પોટેશિયમ ક્લોરાઇડ હોય છે જ્યારે માચિસની બાજુ પર થોડો લાલ ફોસ્ફરસ હોય છે. જ્યારે દીવાસળીને માચિસની સપાટી પર ઘસવામાં આવે છે ત્યારે ઘર્ષણ દ્વારા ઉત્પન્ન થતી ઉષ્માથી લાલ ફોસ્ફરસ સક્રિય થાય છે. આ રાસાયણિક પ્રક્રિયા તરત જ પદાર્થનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચાડે છે અને દીવાસળી સળગી ઉઠે છે.
૫. સૂકાં પાંદડાં ઝડપથી આગ પકડે છે. - કારણ: સૂકાં પાંદડાંની અંદર કોઈપણ પ્રકારનો ભેજ કે પાણી હોતું નથી. જ્યારે તેને ગરમી આપવામાં આવે ત્યારે બધી જ ઉષ્મા સીધી તેના તાપમાનને વધારવામાં વપરાય છે. આના લીધે પાંદડાં ખૂબ જ ઓછા સમયમાં પોતાના જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચી જાય છે અને સરળતાથી આગ પકડી લે છે.
૬. સોની જ્યોતના બહારના ભાગનો ઉપયોગ કરે છે. - કારણ: મીણબત્તી કે સ્ટવની જ્યોતમાં સૌથી બહારનો ભૂરો ભાગ એ સૌથી વધુ ગરમ વિસ્તાર હોય છે. આ ભાગમાં બળતણનું સંપૂર્ણ દહન થાય છે કારણ કે ત્યાં ઓક્સિજનનો ભરપૂર પુરવઠો મળે છે. સોના અને ચાંદી જેવી કિંમતી ધાતુઓને પીગાળવા માટે પુષ્કળ ઊંચા તાપમાનની જરૂર હોવાથી સોની આ સૌથી ગરમ ભાગનો ઉપયોગ કરે છે.
૭. CO₂ આગ ઓલવવા શ્રેષ્ઠ છે. - કારણ: કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) ગેસ હવા કરતાં ભારે હોવાથી આગની ચારેબાજુ એક જાડા ધાબળાની જેમ ફેલાઈ જાય છે. તે બળતણ અને ઓક્સિજન વચ્ચેનો સીધો સંપર્ક તોડી નાખે છે કારણ કે તે ઓક્સિજનનો પુરવઠો અટકાવે છે. વળી, સિલિન્ડરમાંથી મુક્ત થતો CO₂ ખૂબ જ ઠંડો હોવાથી બળતણનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ કરતા નીચે લાવી દે છે, જેથી આગ ઝડપથી કાબૂમાં આવી જાય છે.
૮. લાકડા કરતાં LPG વધુ સારું છે. - કારણ: LPG (લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ) નું કેલરી મૂલ્ય લાકડા કરતા ઘણું વધારે હોય છે, જે ઓછા જથ્થામાં પણ પુષ્કળ ઉષ્મા આપે છે. તે સળગતી વખતે કોઈપણ પ્રકારનો ધુમાડો કે રાખ (અવશેષ) ઉત્પન્ન કરતું નથી. આ ઉપરાંત, તેનો સંગ્રહ અને ઉપયોગ સરળ હોવાથી લાકડાની સરખામણીમાં તે ઉત્તમ અને સ્વચ્છ ઘરવપરાશનું બળતણ છે.
૯. સફેદ ફોસ્ફરસ હવામાં અચાનક સળગે છે. - કારણ: સફેદ ફોસ્ફરસનું જ્વલનબિંદુ એટલું બધું નીચું હોય છે કે તે સામાન્ય ઓરડાના તાપમાને પણ હવાની હાજરીમાં સળગી ઉઠે છે. તેને સળગાવવા માટે કોઈ વધારાની બાહ્ય ગરમી કે ઘર્ષણની જરૂર પડતી નથી. આ વિશિષ્ટ ગુણધર્મને કારણે તે હવામાં આવતાની સાથે જ સ્વયંસ્ફૂરિત દહન પામીને અચાનક સળગી જાય છે.
૧૦. વાહનોમાં CNG વાપરવાથી પ્રદૂષણ ઘટે છે. - કારણ: CNG (કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ) એ ખૂબ જ શુદ્ધ અને સ્વચ્છ અશ્મિભૂત બળતણ છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલની સરખામણીમાં CNG નું દહન થવાથી વાતાવરણમાં હાનિકારક વાયુઓ અને ધુમાડાના સૂક્ષ્મ કણો નહિવત્ પ્રમાણમાં ઉત્પન્ન થાય છે. આથી વાહનોમાં તેના ઉપયોગથી શહેરોમાં હવાનું પ્રદૂષણ અને પર્યાવરણીય નુકસાન અટકે છે.
પ્રકરણ ૪ : દહન અને જ્યોત
ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન | સંપૂર્ણ અભ્યાસસામગ્રી
✍️ સ્વાધ્યાયના જવાબો
પ્રશ્ન ૧: જે શરતો હેઠળ દહન થઈ શકે છે, તેની યાદી બનાવો.
જવાબ: દહન માટે મુખ્યત્વે નીચે મુજબની ત્રણ પરિસ્થિતિઓ અથવા શરતો હોવી અનિવાર્ય છે: (૧) દહનશીલ પદાર્થની હાજરી (દા.ત. લાકડું, કાગળ, કોલસો), (૨) હવા કે ઓક્સિજનનો અવિરત પુરવઠો જે દહનમાં મદદ કરે છે, અને (૩) પદાર્થનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચવું જોઈએ. આમાંથી એક પણ શરત ન હોય તો દહન થતું નથી.
પ્રશ્ન ૨: ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:
(ક) લાકડું અને કોલસાના દહનથી હવા પ્રદૂષિત થાય છે.
(ખ) કેરોસીન એ ઘરમાં વપરાતું એક પ્રવાહી બળતણ છે.
(ગ) બળતણ સળગે તે પહેલાં તેને તેનાં જ્વલનબિંદુ સુધી ગરમ કરવું અનિવાર્ય છે.
(ઘ) તેલથી લાગેલી આગને પાણી વડે નિયંત્રિત કરી શકાય નહીં.
પ્રશ્ન ૩: વાહનોમાં CNG વાપરવાથી કઈ રીતે શહેરોમાં પ્રદૂષણ ઘટ્યું છે? સમજાવો.
જવાબ: CNG (કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ) એ ખૂબ જ સ્વચ્છ બળતણ છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલની સરખામણીમાં CNG નું દહન થવાથી ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં હાનિકારક વાયુઓ (જેવા કે કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ) તથા ધુમાડાના સૂક્ષ્મ કણો ઉત્પન્ન થાય છે. આથી વાહનોમાં CNG નો ઉપયોગ કરવાથી શહેરોમાં હવાનું પ્રદૂષણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યું છે.
પ્રશ્ન ૪: બળતણ તરીકે LPG અને લાકડાની સરખામણી કરો.
જવાબ: LPG નું કેલરી મૂલ્ય ઘણું ઊંચું (આશરે 55000 kJ/kg) છે, તે ધુમાડો કે રાખ ઉત્પન્ન કર્યા વગર સળગે છે અને તેનો સંગ્રહ તથા વહન સરળ છે. જ્યારે લાકડાનું કેલરી મૂલ્ય ઓછું (17000-22000 kJ/kg) છે, તે સળગવાથી પુષ્કળ ધુમાડો અને રાખ થાય છે તથા તેના વપરાશથી વનનાબૂદીની મોટી સમસ્યા સર્જાય છે.
પ્રશ્ન ૫: કારણો આપો:
(ક) વિદ્યુતના ઉપકરણોની આગમાં પાણી વપરાતું નથી.
જવાબ: પાણી વિદ્યુતનું સુવાહક છે, તેથી પાણી રેડવાથી આગ ઓલવનાર વ્યક્તિને વીજળીનો જોરદાર આંચકો લાગી શકે છે.
(ખ) LPG એ લાકડા કરતાં સારું ઘર વપરાશનું બળતણ છે.
જવાબ: કારણ કે LPG નું કેલરી મૂલ્ય વધુ છે, તે ધુમાડો કરતું નથી અને સળગાવ્યા બાદ કોઈ અવશેષ (રાખ) છોડતું નથી.
(ગ) કાગળની ડિશમાં થોડું પાણી રાખીને ગરમ કરવાથી કાગળ સળગી જતો નથી.
જવાબ: કાગળને મળેલી ઉષ્મા વહન પામીને પાણીમાં જાય છે, જેના લીધે કાગળ તેના જ્વલનબિંદુ સુધી ગરમ થઈ શકતો નથી.
પ્રશ્ન ૬: મીણબત્તીની જ્યોતની નામનિર્દેશવાળી આકૃતિ દોરો.
જવાબ: મીણબત્તીની જ્યોતમાં મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગો હોય છે: (૧) સૌથી અંદરનો કાળો ભાગ (સૌથી ઓછો ગરમ), (૨) મધ્યનો પીળો ભાગ (મધ્યમ ગરમ - અપૂર્ણ દહન), અને (૩) સૌથી બહારનો ભૂરો ભાગ (સૌથી વધુ ગરમ - સંપૂર્ણ દહન).
પ્રશ્ન ૭: બળતણનું કેલરી મૂલ્ય દર્શાવવા માટેનો એકમ જણાવો.
જવાબ: બળતણના કેલરી મૂલ્યને દર્શાવવા માટેનો પ્રમાણભૂત એકમ **કિલોજૂલ પ્રતિ કિલોગ્રામ (kJ/kg)** છે.
પ્રશ્ન ૮: CO₂ કઈ રીતે આગને નિયંત્રિત કરવા માટે વપરાય છે?
જવાબ: કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) એ હવા કરતાં ભારે હોવાથી આગની આસપાસ એક ધાબળાની જેમ ઘેરો બનાવી લે છે. તે ઓક્સિજનનો પુરવઠો કાપી નાખે છે અને બળતણનું તાપમાન ઘટાડે છે, જેનાથી આગ ઓલવાઈ જાય છે.
પ્રશ્ન ૯: લીલાં પાંદડાંના ઢગલાને સળગાવવો અઘરો છે, પરંતુ સૂકા પાંદડાં સરળતાથી આગ પકડે છે - સમજાવો.
જવાબ: લીલાં પાંદડાંમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં પાણી હોય છે. જ્યારે તેને સળગાવવામાં આવે ત્યારે ગરમીનો મોટો ભાગ પાણીને વરાળ બનાવવામાં વપરાઈ જાય છે, જેથી તેનું તાપમાન જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચતું નથી. આથી વિપરીત સૂકાં પાંદડામાં પાણી ન હોવાથી તે ઝડપથી જ્વલનબિંદુ મેળવી આગ પકડે છે.
પ્રશ્ન ૧૦: સોની સોનું અને ચાંદી પીગાળવા માટે જ્યોતના કયા વિસ્તારનો ઉપયોગ કરે છે અને શા માટે?
જવાብ: સોની જ્યોતના **સૌથી બહારના (ભૂરા રંગના)** ભાગનો ઉપયોગ કરે છે, કારણ કે જ્યોતનો આ વિસ્તાર સૌથી વધુ ગરમ હોય છે અને ત્યાં બળતણનું સંપૂર્ણ દહન થાય છે.
પ્રશ્ન ૧૧: એક પ્રયોગમાં 4.5 કિગ્રા બળતણના સંપૂર્ણ દહનથી 180,000 kJ ઉષ્મા મળી. કેલરી મૂલ્ય શોધો.
જવાબ: કેલરી મૂલ્ય = (કુલ ઉત્પન્ન થતી ઉષ્મા) ÷ (બળતણનું દળ) = 180000 kJ ÷ 4.5 kg = **40,000 kJ/kg**.
પ્રશ્ન ૧૨: શું કાટ લાગવાની ક્રિયાને દહન કહી શકાય? ચર્ચા કરો.
જવાબ: ના, કાટ લાગવાની ક્રિયાને દહન ન કહી શકાય. દહનમાં પદાર્થ ઝડપથી ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને પુષ્કળ ઉષ્મા અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે, જ્યારે લોખંડને કાટ લાગવાની પ્રક્રિયા ઘણી ધીમી છે અને તેમાં કોઈ જ્યોત કે પ્રકાશ ઉત્પન્ન થતો નથી.
પ્રશ્ન ૧૩: આબિદા અને રમેશ એક પ્રયોગ કરી રહ્યા હતા. આબિદાએ પાણીથી ભરેલા બીકરને મીણબત્તીની જ્યોતના પીળા ભાગમાં રાખ્યું. રમેશે બીકરને જ્યોતના સૌથી બહારના ભાગમાં રાખ્યું. કોનું પાણી વહેલા ગરમ થઈ જશે?
જવાብ: **રમેશનું** પાણી વહેલા ગરમ થઈ જશે, કારણ કે તેણે બીકરને જ્યોતના સૌથી બહારના ભૂરા ભાગમાં રાખ્યું હતું જે સૌથી વધુ ગરમ ભાગ છે. જ્યારે આબિદાએ પીળા ભાગમાં રાખ્યું હતું જે ઓછો ગરમ હોય છે.
📝 ટૂંકનોંધો
૧. દહન અને તેના પ્રકારો
દહન એ એવી રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જેમાં પદાર્થ ઓક્સિજન સાથે સંયોજાઈને ઉષ્મા અને પ્રકાશ મુક્ત કરે છે. દહનના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે: (ક) ઝડપી દહન: જેમાં ગેસ સ્ટવ પર સળગતો LPG ઝડપથી ગરમી આપે છે. (ખ) સ્વયંસ્ફૂરિત દહન: જેમાં પદાર્થો બાહ્ય આગ વગર અચાનક જાતે જ સળગી ઊઠે છે (જેવા કે સફેદ ફોસ્ફરસ). (ગ) વિસ્ફોટ: જેમાં ફટાકડા ફોડતી વખતે અચાનક ગરમી, પ્રકાશ અને ભારે અવાજ સાથે મોટી માત્રામાં વાયુ છૂટો પડે છે.
૨. જ્વલનબિંદુ અને તેનું વિજ્ઞાન
દરેક દહનશીલ પદાર્થને સળગવા માટે ચોક્કસ નીચામાં નીચા તાપમાનની જરૂર પડે છે, જેને તે પદાર્થનું 'જ્વલનબિંદુ' કહે છે. જો પદાર્થનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ સુધી ન પહોંચે તો તે ક્યારેય સળગી શકે નહીં. આ જ કારણ છે કે કેરોસીનનું જ્વલનબિંદુ નીચું હોવાથી તે સહેલાઈથી આગ પકડે છે, જ્યારે લાકડાનું જ્વલનબિંદુ ઊંચું હોવાથી તેને સળગાવવા વિશેષ પ્રયત્ન કરવો પડે છે.
૩. અગ્નિશામક યંત્રો અને આગ પર નિયંત્રણ
આગ પર કાબૂ મેળવવા માટે ઓક્સિજનનો પુરવઠો કાપી નાખવો અથવા બળતણનું તાપમાન જ્વલનબિંદુથી નીચું લાવવું જરૂરી છે. પાણી એ સૌથી સામાન્ય અગ્નિશામક છે જે તાપમાન ઘટાડે છે. વિદ્યુત કે તેલથી લાગેલી આગમાં પાણી વાપરી શકાતું નથી; તેના માટે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) સિલિન્ડર શ્રેષ્ઠ અગ્નિશામક છે કારણ કે તે ભારે હોવાથી ઓક્સિજનનો સંપર્ક તોડી નાખે છે.
૪. મીણબત્તીની જ્યોતનું વિસ્તૃત બંધારણ
મીણબત્તીની જ્યોતમાં મુખ્યત્વે ત્રણ અલગ-અલગ વિસ્તારો જોવા મળે છે: (૧) અંદરનો કાળો ભાગ: અહીં વણબળેલી મીણની બાષ્પ હોય છે અને તે સૌથી ઓછો ગરમ હોય છે. (૨) મધ્યનો પીળો ભાગ: અહીં કાર્બનના કણો અધૂરા દહનને લીધે પ્રકાશ આપે છે અને તે મધ્યમ ગરમ છે. (૩) બહારનો ભૂરો ભાગ: આ ભાગમાં સંપૂર્ણ દહન થાય છે અને તે જ્યોતનો સૌથી વધુ ગરમ ભાગ છે.
૫. બળતણ અને તેનું કેલરી મૂલ્ય
જે પદાર્થો દહન પામીને વિપુલ પ્રમાણમાં ઉષ્મા ઊર્જા પૂરી પાડે છે તેને બળતણ કહેવાય છે. સારા બળતણનું 'કેલરી મૂલ્ય' ખૂબ ઊંચું હોવું જોઈએ. કેલરી મૂલ્ય એટલે 1 કિલોગ્રામ બળતણના સંપૂર્ણ દહનથી ઉત્પન્ન થતી ઉષ્માનો જથ્થો, જેનો એકમ kJ/kg છે. ઉદાહરણ તરીકે, હાઇડ્રોજનનું કેલરી મૂલ્ય સૌથી વધુ (1,50,000 kJ/kg) છે.
૬. હાનિકારક બળતણ અને પર્યાવરણીય અસરો
લાકડા, કોલસા અને પેટ્રોલ જેવાં અશ્મિભૂત બળતણના અતિશય વપરાશથી પર્યાવરણને ભારે નુકસાન થાય છે. તેના અપૂર્ણ દહનથી ઝેરી કાર્બન મોનોક્સાઇડ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે, જે શ્વાસમાં જવાથી માનવજીવન જોખમાય છે. આ ઉપરાંત, આ બળતણોના ધુમાડાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને શ્વસન સંબંધી ગંભીર રોગો થાય છે.
૭. એસિડ વર્ષા (Acid Rain)
કોલસો, પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવાં બળતણોના દહનથી સલ્ફર અને નાઇટ્રોજનના ઝેરી ઓક્સાઇડ વાયુઓ હવામા ભરાય છે. આ વાયુઓ વાદળોના પાણી સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરીને સલ્ફ્યુરિક એસિડ અને નાઇટ્રિક એસિડ બનાવે છે. પરિણામે, વરસાદના પાણી સાથે આ એસિડ નીચે આવે છે જેને 'એસિડ વર્ષા' કહે છે, જે અટારીઓ, ખેતીની જમીન અને સ્મારકોને ખૂબ નુકસાન કરે છે.
૮. ગ્લોબલ વોર્મિંગ (વૈશ્વિક તાપમાન વધારો)
પૃથ્વી પર બળતણના બેફામ દહનને કારણે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) વાયુનું પ્રમાણ સતત વધી રહ્યું છે. CO₂ વાયુ સૂર્યના પરાવર્તિત ઉષ્મા કિરણોને પૃથ્વીના વાતાવરણમાં રોકી રાખે છે, જેનાથી પૃથ્વીના સરેરાશ તાપમાનમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. આ વૈશ્વિક સમસ્યાને 'ગ્લોબલ વોર્મિંગ' કહે છે, જેનાથી ધ્રુવ પ્રદેશોના બરફ પીગળવા જેવી આપત્તિઓ સર્જાય છે.
૯. આદર્શ બળતણની લાક્ષણિકતાઓ
આદર્શ બળતણ તે છે જે સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોય, સસ્તું હોય, મધ્યમ દરે સરળતાથી દહન પામતું હોય, ઊંચું કેલરી મૂલ્ય ધરાવતું હોય અને સળગ્યા પછી કોઈ હાનિકારક અવશેષ કે પ્રદૂષણ ફેલાવતું ન હોય. વ્યવહારમાં કોઈ પણ બળતણ સંપૂર્ણપણે આદર્શ નથી, પરંતુ LPG અને CNG તેના સૌથી નજીકના વિકલ્પો છે.
૧૦. દીવાસળીનો ઇતિહાસ અને કાર્યપદ્ધતિ
સુરક્ષિત દીવાસળીનો ઇતિહાસ અડધી સદી કરતા વધુ જૂનો છે. દીવાસળીના છેડા પર એન્ટિમની ટ્રાયસલ્ફાઇડ અને પોટેશિયમ ક્લોરાઇડનું મિશ્રણ લગાડવામાં આવે છે. જ્યારે તેને કાચ અને થોડા લાલ ફોસ્ફરસવાળી સપાટી પર ઘસવામાં આવે છે, ત્યારે ઘર્ષણની ઉષ્માથી લાલ ફોસ્ફરસ સક્રિય થાય છે અને તરત જ આગ પકડી લે છે.
📖 વ્યાખ્યાઓ
૧. દહન (Combustion): જે રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન કોઈ પદાર્થ હવામાંના ઓક્સિજન સાથે સંયોજાઈને ઉષ્મા (ગરમી) અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે, તે પ્રક્રિયાને દહન કહે છે. દા.ત., લાકડું, કાગળ કે કોલસાનું સળગવું.
૨. દહનશીલ પદાર્થ: જે પદાર્થો હવામાં અથવા ઓક્સિજનની હાજરીમાં સળગી શકે છે અને દહનની પ્રક્રિયા અનુભવે છે તેવા પદાર્થોને દહનશીલ પદાર્થો કહે છે. દા.ત., લાકડું, કાગળ, કેરોસીન, એલ.પી.જી.
૩. અદહનશીલ પદાર્થ: જે પદાર્થો હવામાં કે ઓક્સિજનમાં મૂકવા છતાં સળગી શકતા નથી અને દહનની પ્રક્રિયામાં ભાગ લેતા નથી તેમને અદહનશીલ પદાર્થો કહે છે. દા.ત., કાચ, પથ્થર, લોખંડની ખીલી, માટી.
૪. જ્વલનબિંદુ (Ignition Temperature): જે ઓછામાં ઓછા (નીચા) તાપમાને કોઈ દહનશીલ પદાર્થ સળગવાની શરૂઆત કરે છે, તે ચોક્કસ તાપમાનને તે પદાર્થનું જ્વલનબિંદુ કહે છે.
૫. જ્વલનશીલ પદાર્થો (Inflammable Substances): જે પદાર્થોનું જ્વલનબિંદુ ખૂબ જ નીચું હોય છે અને જે સામાન્ય જ્યોત કે સ્પર્શથી સરળતાથી આગ પકડી લે છે તેમને જ્વલનશીલ પદાર્થો કહે છે. દા.ત., પેટ્રોલ, આલ્કોહોલ.
૬. અગ્નિશામક (Fire Extinguisher): આગ પર નિયંત્રણ મેળવવા અથવા તેને સંપૂર્ણપણે ઓલવવા માટે વપરાતા ખાસ સાધનો કે રાસાયણિક પદાર્થોને અગ્નિશામક કહે છે. દા.ત., પાણી અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) સિલિન્ડર.
૭. ઝડપી દહન (Rapid Combustion): જે દહનની પ્રક્રિયામાં પદાર્થ બાહ્ય ગરમી કે જ્યોત આપવાથી ખૂબ જ ઝડપથી સળગી ઊઠે છે અને તરત જ પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉષ્મા તથા પ્રકાશ આપે છે તેને ઝડપી દહન કહે છે. દા.ત., ગેસ સ્ટવ પર સળગતો LPG.
૮. સ્વયંસ્ફૂરિત દહન (Spontaneous Combustion): જે દહનની પ્રક્રિયામાં પદાર્થો અચાનક કોઈપણ પ્રકારના દેખીતા બાહ્ય કારણ કે જ્યોત વગર જાતે જ સળગી ઊઠે છે તેને સ્વયંસ્ફૂરિત દહન કહે છે. દા.ત., હવામાં સફેદ ફોસ્ફરસનું જાતે સળગવું.
૯. વિસ્ફોટ (Explosion): જ્યારે કોઈ પદાર્થ પર પ્રક્રિયા થવાથી અચાનક ગરમી, પ્રકાશ અને ભારે ધડાકાના અવાજ સાથે મોટી માત્રામાં વાયુ છૂટો પડે છે, ત્યારે તે વિસ્ફોટક પ્રક્રિયા કે વિસ્ફોટ કહેવાય છે. દા.ત., ફટાકડાનું ફૂટવું.
૧૦. કેલરી મૂલ્ય (Calorific Value): 1 કિલોગ્રામ બળતણના સંપૂર્ણ દહનથી ઉત્પન્ન થતી ઉષ્મા ઊર્જાના જથ્થાને તે બળતણનું કેલરી મૂલ્ય કહે છે. તેનો પ્રમાણભૂત એકમ કિલોજૂલ પ્રતિ કિલોગ્રામ (kJ/kg) છે.
⚖️ અગત્યના તફાવતો
૧. દહનશીલ પદાર્થ અને અદહનશીલ પદાર્થ
| મુદ્દો | દહનશીલ પદાર્થ | અદહનશીલ પદાર્થ |
|---|---|---|
| વ્યાખ્યા / અર્થ | જે પદાર્થો હવામાં અથવા ઓક્સિજનમાં સરળતાથી સળગી શકે છે તેમને દહનશીલ પદાર્થ કહે છે. | જે પદાર્થો હવામાં કે ઓક્સિજનમાં સળગી શકતા નથી તેમને અદહનશીલ પદાર્થ કહે છે. |
| દહનની પ્રક્રિયા | આ પદાર્થો સળગતી વખતે ઓક્સિજન સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરીને ઉષ્મા અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે. | આ પદાર્થો ઓક્સિજન સાથે દહનની રાસાયણિક પ્રક્રિયા દર્શાવતા નથી અને સળગતા નથી. |
| જ્વલનબિંદુ | આવા પદાર્થો ચોક્કસ અને પ્રાપ્ય જ્વલનબિંદુ ધરાવે છે, જેથી યોગ્ય ગરમી મળતાં તે સળગી ઉઠે છે. | આ પદાર્થોનું જ્વલનબિંદુ ખૂબ ઊંચું હોય છે અથવા હોતું નથી, તેથી તે સામાન્ય સ્થિતિમાં સળગતા નથી. |
| ઉદાહરણો | લાકડું, કાગળ, કેરોસીન, કોલસો, એલ.પી.જી. (LPG), પેટ્રોલ વગેરે. | કાચ, પથ્થર, લોખંડની ખીલી, માટી, એબેસ્ટોસ, પાણી વગેરે. |
૨. ઝડપી દહન અને સ્વયંસ્ફૂરિત દહન
| મુદ્દો | ઝડપી દહન | સ્વયંસ્ફૂરિત દહન |
|---|---|---|
| થવાની રીત | આ દહન માટે દીવાસળી, ગેસ લાઈટર કે અન્ય કોઈ બાહ્ય ગરમી અથવા જ્યોત આપવી પડે છે. | આ દહનમાં પદાર્થ અચાનક કોઈપણ બાહ્ય કારણ, ગરમી કે જ્યોત વગર જાતે જ સળગી ઊઠે છે. |
| ઝડપ અને સમય | આ પ્રક્રિયા ખૂબ જ ઝડપથી થાય છે અને તરત જ પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉષ્મા તથા પ્રકાશ મુક્ત કરે છે. | આ પ્રક્રિયા અચાનક જ સ્વયંભૂ રીતે થાય છે, જેમાં પદાર્થનું આંતરિક તાપમાન વધવાથી તે સળગે છે. |
| નિયંત્રણ | આવા દહનને જરૂરિયાત મુજબ વાલ્વ કે અન્ય સાધનો દ્વારા નિયંત્રિત કરી શકાય છે. | આ પ્રકારનું દહન અચાનક અને અનિયંત્રિત સ્વરૂપે થાય છે, જેના પર આપણું નિયંત્રણ હોતું નથી. |
| ઉદાહરણો | રસોડામાં ગેસ સ્ટવ પર સળગતો LPG, દીવાસળીનું સળગવું, પેટ્રોલનું સળગવું વગેરે. | હવામાનમાં સફેદ ફોસ્ફરસનું જાતે સળગી ઉઠવું, કોલસાની ખાણોમાં થતી આગ વગેરે. |
✏️ ખાલી જગ્યાઓ
- પદાર્થ દહન પામી ગરમી અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે તેને બળતણ કહેવાય.
- સલ્ફર એ દહનશીલ પદાર્થ છે.
- એબેસ્ટોસ એ અદહનશીલ પદાર્થ છે.
- કોલસાના દહનથી જ્યોત થતી નથી.
- માચિસની બનાવટમાં લાલ ફોસ્ફરસ વપરાય છે.
- આગ ઓલવવા માટે CO₂ ઉત્તમ છે.
- મીણબત્તીની જ્યોતનો સૌથી બહારનો ભાગ ભૂરો હોય છે.
- કેલરી મૂલ્યનો એકમ kJ/kg છે.
- હાઇડ્રોજનનું કેલરી મૂલ્ય સૌથી વધુ છે.
- છાણાનું કેલરી મૂલ્ય સૌથી ઓછું છે.
- વાહનોમાં પ્રદૂષણ ઘટાડવા CNG વપરાય છે.
- અપૂર્ણ દહનથી કાર્બન મોનોક્સાઇડ બને છે.
- વૃક્ષો કપાવવાથી વનનાબૂદી થાય છે.
- વરસાદના પાણીમાં એસિડ ભળવાથી એસિડ વર્ષા થાય છે.
- પૃથ્વીનું તાપમાન વધવાની ઘટના ગ્લોબલ વોર્મિંગ છે.
- દહન માટે મુખ્યત્વે ઓક્સિજન જરૂરી છે.
- પેટ્રોલ એ જ્વલનશીલ પ્રવાહી છે.
- દીવાસળી સળગાવવા ઘર્ષણ થાય છે.
- તેલની આગ પર પાણી ન રેડવું જોઈએ.
- જ્યોતનો મધ્યમ ભાગ પીળો રંગ ધરાવે છે.
❓ટૂંકા પ્રશ્નો
૧. દહન એટલે શું? - ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા.
૨. બળતણ એટલે શું? - દહન પામતો પદાર્થ.
૩. અદહનશીલ પદાર્થનું ઉદાહરણ? - કાચ.
૪. દહનપોષક વાયુ કયો છે? - ઓક્સિજન.
૫. દીવાસળીના દડા પર શું હોય? - એન્ટિમની ટ્રાયસલ્ફાઇડ.
૬. માચિસની બાજુ પર શું હોય? - લાલ ફોસ્ફરસ.
૭. જ્વલનબિંદુ એટલે શું? - સળગવા માટેનું નીચું તાપમાન.
૮. કયા પદાર્થનું જ્વલનબિંદુ નીચું હોય? - જ્વલનશીલ.
૯. LPG નું પૂરું નામ? - લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ.
૧૦. CNG નું પૂરું નામ? - કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ.
૧૧. વિદ્યુતની આગ માટે શ્રેષ્ઠ અગ્નિશામક? - CO₂.
૧૨. CO₂ કયા સ્વરૂપે સંગ્રહાય છે? - પ્રવાહી સ્વરૂપે સિલિન્ડરમાં.
૧૩. દહનના કેટલા મુખ્ય પ્રકાર છે? - ત્રણ.
૧૪. ફટાકડાનું ફૂટવું એ શેનું ઉદાહરણ છે? - વિસ્ફોટ.
૧૫. મીણબત્તીની જ્યોતમાં કેટલા વિસ્તાર? - ત્રણ.
૧૬. સૌથી ઓછું ગરમ ક્ષેત્ર કયું? - અંદરનો કાળો ભાગ.
૧૭. સોની કયા ભાગનો ઉપયોગ કરે? - બહારનો ભૂરો ભાગ.
૧૮. આદર્શ બળતણની લાક્ષણિકતા? - સસ્તું અને સરળ.
૧૯. કેલરી મૂલ્યનો એકમ શું છે? - કિલોજૂલ/કિલોગ્રામ.
૨૦. સૌથી વધુ કેલરી મૂલ્ય કોનું? - હાઇડ્રોજન.
૨૧. છાણાનું કેલરી મૂલ્ય કેટલું? - 6000 - 8000 kJ/kg.
૨૨. લાકડાનું કેલરી મૂલ્ય? - 17000 - 22000 kJ/kg.
૨૩. પેટ્રોલનું કેલરી મૂલ્ય? - 45000 kJ/kg.
૨૪. ડીઝલનું કેલરી મૂલ્ય? - 45000 kJ/kg.
૨૫. મીથેનનું કેલરી મૂલ્ય? - 50000 kJ/kg.
૨૬. ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે જવાબદાર વાયુ? - CO₂.
૨૭. એસિડ વર્ષા માટે જવાબદાર ઓક્સાઇડ? - સલ્ફર અને નાઇટ્રોજન.
૨૮. અપૂર્ણ દહનથી કયો વાયુ ઉત્પન્ન થાય? - કાર્બન મોનોક્સાઇડ.
૨૯. કાર્બન મોનોક્સાઇડ કેવો વાયુ છે? - ઝેરી વાયુ.
૩૦. પાંદડાના ઢગલામાં ઝડપથી આગ શેમાં લાગે? - સૂકા પાંદડા.
૩૧. લીલા પાંદડા સળગાવવા અઘરા કેમ? - પાણી હોવાથી.
૩૨. જંગલની આગને શું કહે છે? - દાવાનળ.
૩૩. અગ્નિશામક તરીકે સામાન્ય શું વપરાય? - પાણી.
૩૪. તેલની આગ પર પાણી કેમ ન વપરાય? - તેલ હલકું હોવાથી તરૅ.
૩૫. સફેદ ફોસ્ફરસ કેવું દહન દર્શાવે? - સ્વયંસ્ફૂરિત.
૩૬. કાગળનું સળગવું શેનું ઉદાહરણ? - ઝડપી દહન.
૩૭. મીણબત્તીની વાટ શેની બનેલી? - દોરી.
૩૮. મીણ એ શું છે? - હાઇડ્રોકાર્બન.
૩૯. જ્યોત શેના લીધે ઉત્પન્ન થાય? - સળગતી બાષ્પ.
૪૦. કોલસો સળગે ત્યારે જ્યોત થાય? - ના, જ્યોત વગર સળગે.
૪૧. મેગ્નેશિયમ સળગે ત્યારે શું આપે? - પ્રખર પ્રકાશ અને ઉષ્મા.
૪૨. આગ કાબૂમાં લેવા શેનો ઉપયોગ? - ઓક્સિજન કાપવો.
૪૩. બેકિંગ સોડા અને એસિડથી કયો વાયુ? - CO₂.
૪૪. વિનેગર સાથે શું પ્રક્રિયા કરે? - બેકિંગ સોડા.
૪૫. જમીન પર CO₂ કેવી રીતે કામ કરે? - ધાબળાની જેમ.
૪૬. બળતણની અપૂર્ણ દહનથી શું નુકસાન? - પ્રદૂષણ.
૪૭. કયું વાયુ ગ્લોબલ વોર્મિંગ નોતરે? - CO₂.
૪૮. શ્વાસમાં લેવાતી હવા સાથે શું જાય? - ઓક્સિજન.
૪૯. સૌથી સ્વચ્છ બળતણ કયું? - CNG / હાઇડ્રોજન.
૫૦. કુદરતી ગેસમાં મુખ્યત્વે કયો વાયુ હોય છે? - મિથેન.
🔬 વૈજ્ઞાનિક કારણો
૧. વિદ્યુતના ઉપકરણો કે તેલની આગ પર પાણી ન રેડવું જોઈએ. - કારણ: પાણી એ વિદ્યુતનું સુવાહક હોવાથી પાણી દ્વારા વીજળી પ્રવાહ પસાર થઈ શકે છે, જેનાથી આગ ઓલવનાર વ્યક્તિને જીવલેણ વીજળીનો આંચકો લાગી શકે છે. વપરાતું તેલ પાણી કરતાં હલકું હોવાથી તે પાણીની સપાટી પર તરે છે અને તેના લીધે આગ વધુ વિસ્તારમાં ઝડપથી ફેલાઈ જાય છે. આ કારણોસર વિદ્યુત કે તેલથી લાગેલી આગ પર ક્યારેય પાણીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ નહીં.
૨. બંધ ઓરડામાં કોલસો સળગાવવો જોખમી છે. - કારણ: બંધ ઓરડામાં પૂરતા પ્રમાણમાં ઓક્સિજન ન મળવાને કારણે કોલસાનું અપૂર્ણ દહન થાય છે. આ અપૂર્ણ દહનને પરિણામે અત્યંત ઝેરી અને ઘાતક એવો 'કાર્બન મોનોક્સાઇડ' વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે. જો કોઈ વ્યક્તિ આવા બંધ ઓરડામાં સૂતી હોય અથવા હાજર હોય, તો આ ઝેરી વાયુની અસરથી શ્વાસ રૂંધાવાથી તેનું ઊંઘમાં જ મૃત્યુ થઈ શકે છે.
૭. CO₂ આગ ઓલવવા શ્રેષ્ઠ છે. - કારણ: કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) ગેસ હવા કરતાં ભારે હોવાથી આગની ચારેબાજુ એક જાડા ધાબળાની જેમ ફેલાઈ જાય છે. તે બળતણ અને ઓક્સિજન વચ્ચેનો સીધો સંપર્ક તોડી નાખે છે કારણ કે તે ઓક્સિજનનો પુરવઠો અટકાવે છે. વળી, સિલિન્ડરમાંથી મુક્ત થતો CO₂ ખૂબ જ ઠંડો હોવાથી બળતણનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ કરતા નીચે લાવી દે છે, જેથી આગ ઝડપથી કાબૂમાં આવી જાય છે.
૩. કાગળની ડિશમાં પાણી ગરમ કરવું શક્ય છે. - કારון: કાગળની ડિશને જ્યારે આગ પર ગરમ કરવામાં આવે છે ત્યારે મળતી ઉષ્મા વહન પામીને તરત જ તેમાં રહેલા પાણીને મળે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન પાણી ઉષ્મા શોષી લે છે, જેના લીધે કાગળનું પોતાનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચી શકતું નથી. જ્યાં સુધી કાગળ તેના જ્વલનબિંદુએ ન પહોંચે ત્યાં સુધી તે સળગતો નથી અને તેમાં પાણી સરળતાથી ગરમ કરી શકાય છે.
૪. દીવાસળી માચિસની બાજુ પર ઘસવાથી સળગે છે. - કારણ: દીવાસળીના શીર્ષ પર એન્ટિમની ટ્રાયસલ્ફાઇડ અને પોટેશિયમ ક્લોરાઇડ હોય છે જ્યારે માચિસની બાજુ પર થોડો લાલ ફોસ્ફરસ હોય છે. જ્યારે દીવાસળીને માચિસની સપાટી પર ઘસવામાં આવે છે ત્યારે ઘર્ષણ દ્વારા ઉત્પન્ન થતી ઉષ્માથી લાલ ફોસ્ફરસ સક્રિય થાય છે. આ રાસાયણિક પ્રક્રિયા તરત જ પદાર્થનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચાડે છે અને દીવાસળી સળગી ઉઠે છે.
૫. સૂકાં પાંદડાં ઝડપથી આગ પકડે છે. - કારણ: સૂકાં પાંદડાંની અંદર કોઈપણ પ્રકારનો ભેજ કે પાણી હોતું નથી. જ્યારે તેને ગરમી આપવામાં આવે ત્યારે બધી જ ઉષ્મા સીધી તેના તાપમાનને વધારવામાં વપરાય છે. આના લીધે પાંદડાં ખૂબ જ ઓછા સમયમાં પોતાના જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચી જાય છે અને સરળતાથી આગ પકડી લે છે.
૬. સોની જ્યોતના બહારના ભાગનો ઉપયોગ કરે છે. - કારણ: મીણબત્તી કે સ્ટવની જ્યોતમાં સૌથી બહારનો ભૂરો ભાગ એ સૌથી વધુ ગરમ વિસ્તાર હોય છે. આ ભાગમાં બળતણનું સંપૂર્ણ દહન થાય છે કારણ કે ત્યાં ઓક્સિજનનો ભરપૂર પુરવઠો મળે છે. સોના અને ચાંદી જેવી કિંમતી ધાતુઓને પીગાળવા માટે પુષ્કળ ઊંચા તાપમાનની જરૂર હોવાથી સોની આ સૌથી ગરમ ભાગનો ઉપયોગ કરે છે.
૮. લાકડા કરતાં LPG વધુ સારું છે. - કારણ: LPG (લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ) નું કેલરી મૂલ્ય લાકડા કરતા ઘણું વધારે હોય છે, જે ઓછા જથ્થામાં પણ પુષ્કળ ઉષ્મા આપે છે. તે સળગતી વખતે કોઈપણ પ્રકારનો ધુમાડો કે રાખ (અવશેષ) ઉત્પન્ન કરતું નથી. આ ઉપરાંત, તેનો સંગ્રહ અને ઉપયોગ સરળ હોવાથી લાકડાની સરખામણીમાં તે ઉત્તમ અને સ્વચ્છ ઘરવપરાશનું બળતણ છે.
૯. સફેદ ફોસ્ફરસ હવામાં અચાનક સળગે છે. - કારણ: સફેદ ફોસ્ફરસનું જ્વલનબિંદુ એટલું બધું નીચું હોય છે કે તે સામાન્ય ઓરડાના તાપમાને પણ હવાની હાજરીમાં સળગી ઉઠે છે. તેને સળગાવવા માટે કોઈ વધારાની બાહ્ય ગરમી કે ઘર્ષણની જરૂર પડતી નથી. આ વિશિષ્ટ ગુણધર્મને કારણે તે હવામાં આવતાની સાથે જ સ્વયંસ્ફૂરિત દહન પામીને અચાનક સળગી જાય છે.
૧૦. વાહનોમાં CNG વાપરવાથી પ્રદૂષણ ઘટે છે. - કારણ: CNG (કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ) એ ખૂબ જ શુદ્ધ અને સ્વચ્છ અશ્મિભૂત બળતણ છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલની સરખામણીમાં CNG નું દહન થવાથી વાતાવરણમાં હાનિકારક વાયુઓ અને ધુમાડાના સૂક્ષ્મ કણો નહિવત્ પ્રમાણમાં ઉત્પન્ન થાય છે. આથી વાહનોમાં તેના ઉપયોગથી શહેરોમાં હવાનું પ્રદૂષણ અને પર્યાવરણીય નુકસાન અટકે છે.
પ્રકરણ ૫ : વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન | સંપૂર્ણ અભ્યાસસામગ્રી
✍️ સ્વાધ્યાયના જવાબો
પ્રશ્ન ૧: ખાલી જગ્યા પૂરો:
(એ) એવું ક્ષેત્ર કે જ્યાં પ્રાણીઓ પોતાના કુદરતી નિવાસમાં સુરક્ષિત હોય છે, તેને અભ્યારણ્ય કહેવાય છે.
(બી) કોઈ નિશ્ચિત સ્થાને જોવા મળતી જાતિને સ્થાનિક જાતિ (Endemic Species) કહે છે.
(સી) પ્રવાસી પક્ષીઓ દૂરના વિસ્તારોમાંથી આબોહવાકીય ફેરફાર પરિવર્તનના કારણે ઉડીને આવે છે.
પ્રશ્ન ૨: નીચેનાં તફાવત સ્પષ્ટ કરો:
(એ) વન પ્રાણી અભ્યારણ્ય અને જૈવવરક્ષિત વિસ્તાર:
જવાબ: વન પ્રાણી અભ્યારણ્યમાં માત્ર વન્ય પ્રાણીઓ અને તેમના નિવાસસ્થાનોનું સંરક્ષણ થાય છે, જ્યારે જૈવવરક્ષિત વિસ્તારમાં વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ, સૂક્ષ્મજીવો તેમજ ત્યાંના આદિવાસીઓની પરંપરાગત જીવનશૈલીનું પણ સંરક્ષણ કરવામાં આવે છે.
(બી) પ્રાણી સંગ્રહાલય અને વન પ્રાણી અભ્યારણ્ય:
જવાબ: પ્રાણી સંગ્રહાલય કૃત્રિમ નિવાસસ્થાન છે જ્યાં પ્રાણીઓને પ્રદર્શન માટે રાખવામાં આવે છે, જ્યારે અભ્યારણ્ય એ કુદરતી નિવાસસ્થાન છે જ્યાં પ્રાણીઓ સ્વતંત્ર રીતે મુક્ત વિહર છે.
(સી) નાશપ્રાય જાતિ અને લુપ્ત જાતિ:
જવાબ: નાશપ્રાય જાતિઓની સંખ્યા ઘટી રહી છે અને જો યોગ્ય ધ્યાન ન અપાય તો તે લુપ્ત થઈ શકે છે, જ્યારે લુપ્ત જાતિઓ પૃથ્વી પરથી સંપૂર્ણપણે નાશ પામી ચૂકી છે અને હવે ક્યાંય જોવા મળતી નથી.
(ડી) વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ:
જવાબ: વનસ્પતિસૃષ્ટિ એટલે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતી વનસ્પતિઓનું સામ્રાજ્ય, જ્યારે પ્રાણીસૃષ્ટિ એટલે તે જ વિસ્તારમાં જોવા મળતા પ્રાણીઓનું સામ્રાજ્ય.
પ્રશ્ન ૩: નીચે આપેલા મુદ્દા પર વનનાબૂદીની અસરો જણાવો:
(એ) વનપ્રાણીઓ: વનનાબૂદીથી પ્રાણીઓના કુદરતી નિવાસસ્થાન છીનવાઈ જાય છે, જેનાથી તેમનું અસ્તિત્વ જોખમાય છે.
(બી) પર્યાવરણ: વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ વધવાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને તાપમાનમાં વધારો થાય છે.
(સી) ગામડાં: ગામડાંઓમાં વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા તથા ધોવાણની સમસ્યા સર્જાય છે.
(ડી) શહરેો: શહેરોમાં પ્રદૂષણનું પ્રમાણ વધે છે અને શુદ્ધ હવા તથા પાણીની અછત ઊભી થાય છે.
(ઇ) પૃથ્વી: પૃથ્વી પરનું તાપમાન અને પ્રદૂષણ વધે છે, મરુનિર્માણ (રણમાં રૂપાંતર) વધે છે.
(એફ) આવનારી પેઢી: આવનારી પેઢીને શુદ્ધ પર્યાવરણ, જૈવવિવિધતા અને કુદરતી સંસાધનોનો લાભ મળતો નથી.
પ્રશ્ન ૪: શું થશે જો...
(એ) આપણે વૃક્ષો કાપતા રહીશું તો: પૃથ્વી પર ઓક્સિજન ઘટશે, કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વધશે, વરસાદ ઘટશે અને સજીવ સૃષ્ટિ જોખમાશે.
(બી) કોઈ પ્રાણીનું નિવાસસ્થાન અખબાર રૂપ બને તો: પ્રાણીઓનું રક્ષણ મુશ્કેલ બનશે, તેમનો ખોરાક અને આશ્રય નાશ પામશે અને તે લુપ્ત થવાની અરેરાટી ઊભી થશે.
(સી) ભૂમિનું ઉપલું પડ અનાવૃત થઈ જાય તો: ફળદ્રુપ માટી ધોવાઈ જશે, નીચેનું સખત પથ્થરવાળું સ્તર દેખાશે અને જમીન બિનઉપજાવ (રણ જેવી) બની જશે.
પ્રશ્ન ૫: ટૂંકામાં ઉત્તર આપો:
(એ) આપણે જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ શા માટે કરવું જોઈએ?
જવાબ: પૃથ્વી પર સંતુલન જાળવવા, કુદરતી આહાર શૃંખલા ટકાવી રાખવા અને માનવ અસ્તિત્વ માટે જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ જરૂરી છે.
(બી) સુરક્ષિત જંગલો પણ વન્ય પ્રાણીઓ માટે સંપૂર્ણ રીતે સુરક્ષિત નથી. શા માટે?
જવાબ: કારણ કે જંગલોની આસપાસ રહેતા લોકો દ્વારા ગેરકાયદેસર શિકાર, લાકડા કાપવા અને અતિક્રમણ થતું હોવાથી તે સંપૂર્ણ સુરક્ષિત નથી.
(સી) કેટલાક આદિવાસીઓ જંગલો પર આધારિત છે. કઈ રીતે?
જવાબ: આદિવાસીઓ તેમના ખોરાક, બળતણ માટેના લાકડા, ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને આશ્રય માટે સીધા જંગલો પર નિર્ભર હોય છે.
(ડી) વનનાબૂદીનાં કારણો અને અસરો કયા છે?
જવાબ: કારણો: ખેતી માટે જમીન, ઘર અને કારખાનાંનું નિર્માણ, લાકડાનો બળતણ તરીકે ઉપયોગ. અસરો: ગ્લોબલ વોર્મિંગ, પ્રદૂષણ, અતિવૃષ્ટિ/અનાવષ્ટિ.
(ઇ) રેડ ડેટા બુક એટલે શું?
જવાબ: રેડ ડેટા બુક એવું દસ્તાવેજી રેકોર્ડ પુસ્તક છે જેમાં તમામ નાશપ્રાય (સંકટમાં મુકાયેલી) વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની યાદી રાખવામાં આવે છે.
(એફ) સ્થળાંતરણ શબ્દથી તમે શું સમજ્યા?
જવાબ: પક્ષીઓ કે પ્રાણીઓ દ્વારા આબોહવાકીય પરિવર્તનને કારણે પોતાના મૂળ નિવાસસ્થાનેથી લાંબા અંતરની મુસાફરી કરીને અન્ય અનુકૂળ પ્રદેશમાં જવાની ક્રિયાને સ્થળાંતરણ કહે છે.
પ્રશ્ન ૬: કારખાનાઓ અને રહેઠાણોની સતત વધતી માંગના કારણે જંગલો અનિયમિતપણે કપાઈ રહ્યા છે. શું આ પરિયોજનાઓ માટે વૃક્ષો કપાવા યોગ્ય છે? આ બાબત પર ચર્ચા કરો તથા એક સંક્ષિપ્ત અહેવાલ તૈયાર કરો.
જવાબ: ના, માત્ર વિકાસના નામે આડેધડ વૃક્ષો કાપવા યોગ્ય નથી. તેનાથી પર્યાવરણનું સંતુલન બગડે છે, ઓક્સિજન ઘટે છે અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ વધે છે. જો વિકાસ માટે વૃક્ષો કાપવા જ પડે, તો તેની સામે બહોળા પ્રમાણમાં નવાં વૃક્ષો (પુનઃવનિકરણ) રોપવા અનિવાર્ય છે.
પ્રશ્ન ૭: તમારા સ્થાનિક વિસ્તારમાં લીલોતરી જાળવી રાખવા માટે તમે કેવી રીતે યોગદાન આપી શકો છો? તમારા દ્વારા લેવામાં આવનારા પગલાંની યાદી તૈયાર કરો.
જવાબ: (૧) શાળા અને સોસાયટીમાં વૃક્ષારોપણ કરવું, (૨) છોડને નિયમિત પાણી પાવું, (૩) વૃક્ષો ન કાપવા માટે લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાવવી, (૪) મહોત્સવ કે ખાસ પ્રસંગો પર છોડ ભેટ આપવા.
પ્રશ્ન ૮: વનનાબૂદીના કારણે વરસાદમાં ઘટાડો કેવી રીતે આવે છે તે સમજાવો.
જવાબ: વનસ્પતિ તેના પર્ણો દ્વારા ઉત્સવેદન ક્રિયા દ્વારા વાતાવરણમાં પાણીની બાષ્પ છોડે છે, જે વાદળો બનાવવામાં અને વરસાદ લાવવામાં મદદ કરે છે. વૃક્ષો કાપી નાખવાથી વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટે છે, જેનાથી વરસાદમાં મોટો ઘટાડો થાય છે.
પ્રશ્ન ૯: તમારા રાજ્યમાં આવેલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની માહિતી એકત્રિત કરો તથા ભારતના નકશામાં તેના સ્થાનને ઓળખો અને દર્શાવો.
જવાબ: ગુજરાત રાજ્યમાં ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (જૂનાગઢ/ગીર સોમનાથ) અને વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (ભાવનગર) આવેલા છે. ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એશિયા સિંહ માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.
પ્રશ્ન ૧૦: આપણે કાગળનો બચાવ શા માટે કરવો જોઈએ? એવાં કાર્યોની યાદી બનાવો કે જેમાં તમારા દ્વારા કાગળની બચત થઈ શકે.
જવાબ: 1 ટન કાગળ બનાવવા માટે આશરે 17 મોટા પુખ્ત વૃક્ષો કાપવા પડે છે. તેથી વૃક્ષો બચાવવા કાગળનો બચાવ જરૂરી છે. બચતના ઉપાયો: (૧) કાગળનો બગાડ ન કરવો, (૨) જૂના કાગળ અને નોટબુકના કોરા કાગળનો પુનઃઉપયોગ કરવો, (૩) કાગળનું રિસાયકલિંગ કરવું.
📝 ટૂંકનોંધો
૧. વનનાબૂદી અને તેનાં કારણો
જંગલોના મોટા પાયે વૃક્ષો કાપીને જમીનને અન્ય હેતુઓ માટે ખુલ્લી કરવાની ક્રિયાને વનનાબૂદી કહે છે. વનનાબૂદીનાં મુખ્ય કારણોમાં ખેતી માટે જમીન પ્રાપ્ત કરવી, રહેઠાણો અને કારખાનાંઓનું નિર્માણ કરવું, ફર્નિચર બનાવવા તથા બળતણ માટે લાકડાનો ઉપયોગ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત દાવાનળ અને તીવ્ર દુષ્કાળ જેવી કુદરતી આપત્તિઓ પણ વનનાબૂદી માટે જવાબદાર છે.
૨. વનનાબૂદીની અસરો
વનનાબૂદીથી પૃથ્વી પર ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ ખાસ કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ વધી જાય છે, જેનાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ સર્જાય છે. પૃથ્વીનું તાપમાન વધવાથી જળચક્રનું સંતુલન બગડે છે અને વરસાદમાં ઘટાડો થાય છે. વળી, જમીનનું ઉપલું ફળદ્રુપ સ્તર ધોવાઈ જવાથી જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટે છે અને ધીમે ધીમે ઉપજાઉ ભૂમિ રણમાં રૂપાંતરિત થાય છે જેને મરુનિર્માણ કહે છે.
૩. જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્ર (Biosphere Reserve)
જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્ર એ વન્યજીવન, વનસ્પતિઓ અને સૂક્ષ્મજીવો તેમજ ત્યાંના આદિવાસીઓની પરંપરાગત જીવનશૈલીના સંરક્ષણ માટે વિશાળ સુરક્ષિત વિસ્તાર છે. પંચમઢી જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્ર તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, જેમાં સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને બોરી તથા પંચમઢી એમ બે વન્યપ્રાણી અભ્યારણ્યોનો સમાવેશ થાય છે.
૪. વનપ્રાણી અભ્યારણ્ય (Wildlife Sanctuary)
અભ્યારણ્ય એ એવો સુરક્ષિત વિસ્તાર છે જ્યાં પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાને સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. અહીં પ્રાણીઓનો શિકાર કરવો કે તેમને પકડવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે. આ જગ્યાઓ વન્ય પ્રાણીઓને રક્ષણ અને અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે જેથી તેઓ સુરક્ષિત રીતે વંશવૃદ્ધિ કરી શકે.
૫. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (National Park)
રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ વન્ય જીવો માટેનો આરક્ષિત વિસ્તાર છે જ્યાં તેઓ સ્વતંત્રપણે નિવાસ અને પ્રાકૃતિક સંસાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે છે. અહીં માનવ પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે ચરાઈ, લાકડા કાપવા કે શિકાર કરવા પર સખત પ્રતિબંધ હોય છે. ભારતનું 'સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન' પ્રથમ આરક્ષિત જંગલ છે જ્યાં શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાવાળા સાગનાં વૃક્ષો અને વાઘ સુરક્ષિત છે.
૬. વનસ્પતિસૃષ્ટિ (Flora) અને પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna)
કોઈપણ ચોક્કસ વિસ્તારમાં કુદરતી રીતે ઉગતી વનસ્પતિઓના સમૂહને તે વિસ્તારની 'વનસ્પતિસૃષ્ટિ' કહે છે (દા.ત., સાગ, સાલ, આમળા, ફર્ન). જ્યારે તે જ વિસ્તારમાં જોવા મળતા પ્રાણીઓના સમૂહને 'પ્રાણીસૃષ્ટિ' કહે છે (દા.ત., ચિંકારા, નીલગાય, દીપડો, જંગલી કુતરો). પંચમઢી વિસ્તારમાં સાલ, આમળા અને જંગલી પ્રાણીઓમાં વાઘ, દીપડો વગેરે જોવા મળે છે.
૭. સ્થાનિક જાતિઓ (Endemic Species)
વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની જે જાતિઓ કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જ વિશિષ્ટ રૂપે જોવા મળતી હોય અને અન્યત્ર કુદરતી રીતે ઉપલબ્ધ ન હોય તેને 'સ્થાનિક જાતિઓ' કહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પાંચમઢી જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્રના સ્થાનીય વનસ્પતિઓ વિશાળ ભારતીય ખિસકોલી અને ઉડતી ખિસકોલી છે, જે અન્યત્ર જોવા મળતી નથી.
૮. રેડ ડેટા બુક (Red Data Book)
રેડ ડેટા બુક એ એક એવું સત્તાવાર દસ્તાવેજી પુસ્તક છે જેમાં તમામ નાશપ્રાય (સંકટમાં મુકાયેલી) જાતિઓ (વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ) ની યાદી રાખવામાં આવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ સંસ્થા નાશપ્રાય જાતિઓ પર નજર રાખે છે અને તેમના સંરક્ષણ માટે પગલાં સૂચવે છે.
૯. પુનઃવનિકરણ (Reforestation)
વનનાબૂદીથી ખાલી થયેલા વિસ્તારોમાં ફરીથી નવાં વૃક્ષો રોપીને જંગલો પુનઃસ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયાને પુનઃવનિકરણ કહે છે. આ પ્રક્રિયા કુદરતી રીતે પણ થઈ શકે છે જો જંગલને ખલેલ ન પહોંચાડવામાં આવે, અથવા માનવ દ્વારા નવા છોડ વાવીને પણ વનિકરણ કરી શકાય છે.
૧૦. કાગળનું રિસાયકલિંગ (Recycling of Paper)
૧ ટન કાગળ બનાવવા માટે ૧૭ પુખ્ત વૃક્ષો કાપવા પડે છે. કાગળનો બગાડ અટકાવીને અને વપરાયેલા કાગળને કેમિકલ પ્રક્રિયા દ્વારા ફરીથી નવો ઉપયોગી કાગળ બનાવવાની પદ્ધતિને કાગળનું રિસાયકલિંગ કહે છે. આનાથી વૃક્ષોની કપાત અટકે છે અને કાગળ બનાવવા વપરાતી ઊર્જા અને પાણીની બચત થાય છે.
📖 વ્યાખ્યાઓ
૧. વનનાબૂદી (Deforestation): જંગલોમાંથી મોટા પાયે વૃક્ષો કાપીને તે જમીનને અન્ય હેતુઓ (ખેતી, રહેઠાણ, કારખાનાં) માટે ઉપયોગમાં લેવાની પ્રક્રિયાને વનનાબૂદી કહે છે.
૨. જૈવવિવિધતા (Biodiversity): પૃથ્વી પર જોવા મળતા વિવિધ પ્રકારના સજીવો (વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવો) વચ્ચેના પરસ્પર સંબંધો અને તેમની વિવિધતાને જૈવવિવિધતા કહે છે.
૩. જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્ર (Biosphere Reserve): વન્યજીવન, વનસ્પતિઓ અને સૂક્ષ્મજીવો તેમજ આદિવાસીઓની પરંપરાગત જીવનશૈલીના સંરક્ષણ માટે બનાવવામાં આવતો વિશાળ સુરક્ષિત વિસ્તાર.
૪. વનપ્રાણી અભ્યારણ્ય (Wildlife Sanctuary): એવો સુરક્ષિત વિસ્તાર જ્યાં વન્ય પ્રાણીઓ પોતાના કુદરતી નિવાસસ્થાને સુરક્ષિત અને મુક્ત હોય છે તથા શિકાર પર પ્રતિબંધ હોય છે.
૫. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (National Park): વન્યજીવો માટે આરક્ષિત એવો વિસ્તાર જ્યાં તેઓ સ્વતંત્રપણે નિવાસ અને પ્રાકૃતિક સંસાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે છે અને માનવ પ્રવૃત્તિઓ વર્જિત છે.
૬. વનસ્પતિસૃષ્ટિ (Flora): કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં કુદરતી રીતે ઉગતી વનસ્પતિઓના સમૂહને તે પ્રદેશની વનસ્પતિસૃષ્ટિ કહે છે.
૭. પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna): કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જોવા મળતા પ્રાણીઓના સમૂહને તે પ્રદેશની પ્રાણીસૃષ્ટિ કહે છે.
૮. સ્થાનિક જાતિઓ (Endemic Species): વનસ્પતિઓ કે પ્રાણીઓની એવી જાતિઓ જે ફક્ત કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જ કુદરતી રીતે જોવા મળતી હોય અને અન્યત્ર ન હોય.
૯. નાશપ્રાય જાતિઓ (Endangered Species): જે પ્રાણીઓ કે વનસ્પતિઓની સંખ્યા એટલી બધી ઘટી ગઈ છે કે જો યોગ્ય પગલાં ન લેવાય તો તે લુપ્ત થઈ જવાનું જોખમ ધરાવે છે.
૧૦. લુપ્ત જાતિઓ (Extinct Species): જે સજીવો કે જાતિઓ પૃથ્વી પરથી કાયમ માટે નાશ પામી ચૂકી છે અને હવે દુનિયામાં ક્યાંય જીવિત જોવા મળતી નથી.
૧૧. સ્થળાંતરણ (Migration): પક્ષીઓ કે પ્રાણીઓ દ્વારા આબોહવાકીય પરિવર્તનને કારણે પોતાના મૂળ નિવાસસ્થાનેથી હજારો કિલોમીટર દૂર અનુકૂળ સ્થળે જવાની મોસમી ક્રિયા.
૧૨. પુનઃવનિકરણ (Reforestation): વનનાબૂદીથી નાશ પામેલા જંગલોને ફરીથી વિકસાવવા માટે નવાં વૃક્ષો રોપવાની અને જંગલ પુનઃસ્થાપિત કરવાની ક્રિયા.
⚖️ અગત્યના તફાવતો
૧. વનપ્રાણી અભ્યારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
| મુદ્દો | વનપ્રાણી અભ્યારણ્ય | રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન |
|---|---|---|
| મુખ્ય હેતુ | માત્ર વન્ય પ્રાણીઓ અને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનોનું રક્ષણ કરવું. | સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ (વનસ્પતિ, પ્રાણી, ભૂમિ અને દ્રશ્યો) નું વ્યાપક સંરક્ષણ. |
| માનવ પ્રવૃત્તિઓ | અમુક મર્યાદિત માનવ પ્રવૃત્તિઓ (જેવી કે લાકડાં વગેરે વીણવા) ની છૂટ હોઈ શકે છે. | માનવ પ્રવૃત્તિઓ (ચરાઈ, લાકડા કાપવા) પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે. |
| સુરક્ષાનું સ્તર | રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન કરતા ઓછી કઠોર સુરક્ષા વ્યવસ્થા હોય છે. | ખૂબ જ કઠોર અને કડક કાનૂની સુરક્ષા વ્યવસ્થા હોય છે. |
| ઉદાહરણ | બોરી વન્યપ્રાણી અભ્યારણ્ય, પંચમઢી અભ્યારણ્ય. | સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન. |
૨. નાશપ્રાય જાતિઓ અને લુપ્ત જાતિઓ
| મુદ્દો | નાશપ્રાય જાતિઓ (Endangered) | લુપ્ત જાતિઓ (Extinct) |
|---|---|---|
| સ્થિતિ | આ જાતિઓની સંખ્યા ખૂબ ઓછી થઈ ગઈ છે અને તે જોખમ હેઠળ છે. | આ જાતિઓ પૃથ્વી પરથી સંપૂર્ણપણે નાશ પામી ચૂકી છે. |
| અસ્તિત્વ | આ સજીવો હજુ પૃથ્વી પર અસ્તિત્વ ધરાવે છે પરંતુ જોખમમાં છે. | આ સજીવો હવે પૃથ્વી પર ક્યાંય જીવિત બચ્યા નથી. |
| સંભાવના | યોગ્ય સંરક્ષણ આપવાથી તેમની સંખ્યા ફરી વધારી શકાય છે. | તેમને હવે પરત લાવી શકાતા નથી, તે કાયમ માટે નામશેષ થઈ ગયા છે. |
| ઉદાહરણ | વાઘ, હાથી, જંગલી ભેંસ, બારસિંગા. | ડાયનાસોર, ડোডો પક્ષી. |
✏️ ખાલી જગ્યાઓ
- વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના સંરક્ષણ માટે જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્ર બનાવાય છે.
- પંચમઢી જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્રમાં સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન આવેલું છે.
- સાગ અને સાલ એ વનસ્પતિસૃષ્ટિ ના ઉદાહરણો છે.
- ચિંકારા અને દીપડો એ પ્રાણીસૃષ્ટિ ના ઉદાહરણો છે.
- વિશાળ ભારતીય ખિસકોલી એ સ્થાનિક જાતિ છે.
- પ્રાણીઓની સંખ્યા ઘટીને નાશ પામવાની આરે હોય તેને નાશપ્રાય કહે છે.
- ડાયનાસોર એ લુપ્ત થઈ ગયેલી જાતિ છે.
- નાશપ્રાય જાતિઓની રેકોર્ડ રાખતી બુક રેડ ડેટા બુક છે.
- સાઇબેરીયન ક્રেন એ પ્રવાસી પક્ષી છે.
- ૧ ટન કાગળ બનાવવા માટે ૧૭ વૃક્ષો કાપવા પડે છે.
- ખાલી જંગલોમાં નવા છોડ રોપવાની પ્રક્રિયા પુનઃવનિકરણ છે.
- જંગલોના નાશને વનનાબૂદી કહેવાય છે.
- ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે CO₂ વાયુ જવાબદાર છે.
- વરસાદ લાવવામાં વૃક્ષો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
- જમીનનું ઉપલું પડ ધોવાવાથી ફળદ્રુપતા ઘટે છે.
- પ્રોજેક્ટ ટાઇગર યોજના વાઘ ના રક્ષણ માટે છે.
- આદિવાસીઓનો જીવન આધાર જંગલ છે.
- વન્યજીવોના રક્ષણ માટે સરકાર અભ્યારણ્ય બનાવે છે.
- કાગળનું રિસાયકલિંગ કરવાથી વૃક્ષો બચે છે.
- પૃથ્વી પર સજીવોની વિવિધતાને જૈવવિવિધતા કહે છે.
❓ ટૂંકા પ્રશ્નો
૧. વનનાબૂદી એટલે શું? - વૃક્ષો મોટા પાયે કાપવા.
૨. ગ્લોબલ વોર્મિંગ કોના કારણે થાય? - CO₂ વધવાથી.
૩. મરુનિર્માણ એટલે શું? - ભૂમિનું રણમાં રૂપાંતર.
૪. પંચમઢી શું છે? - જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્ર.
૫. સાતપુડા ક્યાં આવેલું છે? - પંચમઢીમાં.
૬. વનસ્પતિસૃષ્ટિ એટલે શું? - પ્રદેશની વનસ્પતિઓ.
૭. પ્રાણીસૃષ્ટિ એટલે શું? - પ્રદેશના પ્રાણીઓ.
૮. સ્થાનિક જાતિનું ઉદાહરણ? - વિશાળ ખિસકોલી.
૯. નાશપ્રાય જાતિનું ઉદાહરણ? - વાઘ / હાથી.
૧૦. લુપ્ત જાતિનું ઉદાહરણ? - ડાયનાસોર.
૧૧. રેડ ડેટા બુક શું છે? - નાશપ્રાય જાતિઓની યાદી.
૧૨. સ્થળાંતર કરતા પક્ષીનું નામ? - સાઇબેરીયન ક્રেন.
૧૩. પ્રોજેક્ટ ટાઇગર ક્યારે શરૂ થયો? - વાઘ રક્ષણ માટે.
૧૪. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં શેની છૂટ નથી? - ચરાઈ અને શિકારની.
૧૫. અભ્યારણ્યમાં શું હોય છે? - વન્ય પ્રાણી સુરક્ષિત.
૧૬. કાગળ રિસાયકલિંગથી શું બચે? - વૃક્ષો અને ઊર્જા.
૧૭. પુનઃવનિકરણ એટલે શું? - નવા વૃક્ષો રોપવા.
૧૮. જૈવવિવિધતા એટલે શું? - સજીવોની વિવિધતા.
૧૯. ગીર કયા પ્રાણી માટે પ્રખ્યાત? - એશિયા સિંહ.
૨૦. વેળાવદર કયા પ્રાણી માટે જાણીતું? - કાળિયાર.
૨૧. સાગ એ કઈ વનસ્પતિ છે? - વનસ્પતિસૃષ્ટિ.
૨૨. ચિંકારા કેવું પ્રાણી છે? - પ્રાણીસૃષ્ટિ.
૨૩. જંગલો કપાવાથી કયો વાયુ વધે? - કાર્બન ડાયોક્સાઇડ.
૨૪. વરસાદ ઘટવાનું મુખ્ય કારણ? - વનનાબૂદી.
૨૫. જમીનનું ધોવાણ ક્યારે થાય? - વૃક્ષો વગર.
૨૬. આદિવાસીઓ કોના પર નિર્ભર? - જંગલ.
૨૭. કાગળ બનાવવા શું વપરાય? - વનસ્પતિ રેસા/લાકડું.
૨૮. ૧ ટન કાગળ માટે કેટલા વૃક્ષો? - ૧૭ વૃક્ષો.
૨૯. પક્ષીઓ લાંબી મુસાફરી શા માટે કરે? - આબોહવા બદલાવ.
૩૦. પ્રવાસી પક્ષીઓ ક્યાં આવે? - અનુકૂળ સ્થળે.
૩૧. સરકારી સંરક્ષિત ક્ષેત્ર કેટલા પ્રકારના? - ત્રણ (અભ્યારણ્ય, ઉદ્યાન, જૈવવરક્ષિત).
૩૨. બોરી શું છે? - વન્યપ્રાણી અભ્યારણ્ય.
૩૩. પંચમઢીમાં કયું અભ્યારણ્ય? - બોરી.
૩૪. સદીઓથી કયા સજીવો લુપ્ત થયા? - ડાયનાસોર.
૩૫. સંકટગ્રસ્ત જાતિને શું કહેવાય? - નાશપ્રાય.
૩૬. કાગળનો બગાડ અટકાવવા શું કરવું? - પુનઃઉપયોગ.
૩૭. વન્યજીવન સુરક્ષા અધિનિયમ ક્યારે? - રક્ષણ માટે.
૩૮. જંગલની આગને શું કહેવાય? - દાવાનળ.
૩૯. ઓક્સિજન ક્યાંથી મળે? - વનસ્પતિમાંથી.
૪૦. પૃથ્વી પરનું ફેફસું કોને કહેવાય? - જંગલો.
૪૧. રણ વિસ્તારમાં રૂપાંતરણને શું કહે? - મરુનિર્માણ.
૪૨. કાગળ કેટલી વાર રિસાયકલ થઈ શકે? - ૫ થી ૭ વાર.
૪૩. સ્થાનિક જાતિઓ ક્યાં મળે? - વિશિષ્ટ સ્થાને.
૪૪. ઉડતી ખિસકોલી ક્યાં જોવા મળે? - પંચમઢી.
૪૫. સિંહ કયા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં? - ગીર.
૪૬. વાઘ કયા ઉદ્યાનમાં સુરક્ષિત? - સાતપુડા.
૪૭. જૈવવરક્ષિત ક્ષેત્રમાં કોનો સમાવેશ? - વનસ્પતિ, પ્રાણી, આદિવાસી.
૪૮. પ્રાણી સંગ્રહાલય કેવું સ્થળ છે? - કૃત્રિમ.
૪૯. વન અનામત રાખવાનો હેતુ શું? - સંરક્ષણ.
૫૦. પૃથ્વીનું સંતુલન કોના પર નિર્ભર? - જૈવવિવિધતા.
🔬 વૈજ્ઞાનિક કારણો
૧. વનનાબૂદીથી વૈશ્વિક તાપમાન (ગ્લોબલ વોર્મિંગ) માં વધારો થાય છે. - કારણ: વૃક્ષો વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) શોષીને ઓક્સિજન મુક્ત કરે છે. જંગલો કપાવાથી CO₂ નું શોષણ થતું નથી અને વાતાવરણમાં તેનું પ્રમાણ વધે છે. આ વાયુ સૂર્યની ગરમીને રોકી રાખતો હોવાથી પૃથ્વીનું તાપમાન સતત વધે છે જેને ગ્લોબલ વોર્મિંગ કહે છે.
૨. વનનાબૂદીના કારણે વરસાદમાં ઘટાડો થાય છે. - કારણ: વનસ્પતિ તેના પર્ણો દ્વારા ઉત્સવેદન ક્રિયા દ્વારા વાતાવરણમાં પુષ્કળ પાણીની બાષ્પ છોડે છે, જે વાદળો બનાવવામાં અને વરસાદ લાવવામાં મદદરૂપ બને છે. વૃક્ષો જ ન રહે તો વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે, જેના લીધે વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે.
૩. જંગલો કપાવાથી જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટી જાય છે. - કારણ: વૃક્ષોના મૂળ જમીનને જકડી રાખે છે. વનનાબૂદી થવાથી જમીનનું ઉપલું ફળદ્રુપ માટીનું પડ પવન અને વહેતા પાણી દ્વારા સરળતાથી ધોવાઈ જાય છે. પરિણામે અંદરનું સખત પથ્થરવાળું સ્તર દેખાય છે અને જમીન બિનઉપજાવ (રણ જેવી) બની જાય છે.
૪. પ્રાણી સંગ્રહાલય કરતાં અભ્યારણ્ય પ્રાણીઓ માટે વધુ ઉત્તમ છે. - કારણ: પ્રાણી સંગ્રહાલયમાં પ્રાણીઓને કૃત્રિમ અને મર્યાદિત પીંજરાઓમાં રાખવામાં આવે છે, જ્યારે અભ્યારણ્ય એ તેમનું કુદરતી નિવાસસ્થાન હોય છે જ્યાં તેઓ સ્વતંત્ર રીતે મુક્ત વિહરી શકે છે અને કુદરતી વાતાવરણમાં જીવી શકે છે.
૫. કાગળનો બચાવ કરવો એ પર્યાવરણ માટે ખૂબ જ જરૂરી છે. - કારણ: ૧ ટન કાગળ બનાવવા માટે આશરે ૧૭ મોટા પુખ્ત વૃક્ષો કાપવા પડે છે. કાગળનો વિવેકપૂર્વક ઉપયોગ અને રિસાયકલિંગ કરવાથી નવા વૃક્ષો કપાતા અટકે છે, વનનાબૂદી ઘટે છે અને પર્યાવરણનું સંતુલન જળવાઈ રહે છે.
૬. પ્રવાસી પક્ષીઓ હજારો કિલોમીટરની મુસાફરી કરીને અન્ય પ્રદેશમાં જાય છે. - કારણ: પ્રવાસી પક્ષીઓ તેમના મૂળ નિવાસસ્થાને ભારે શિયાળા કે પ્રતિકૂળ આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓથી બચવા માટે લાંબી મુસાફરી કરે છે. તે નવા પ્રદેશમાં આહાર અને પ્રજનન માટે સાનુકૂળ વાતાવરણ મેળવે છે.
૭. સ્થાનિક જાતિઓ લુપ્ત થવાનું જોખમ વધુ રહે છે. - કારણ: સ્થાનિક જાતિઓ ફક્ત કોઈ ચોક્કસ અને મર્યાદિત વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે. જો તે નિવાસસ્થાનનો નાશ થાય કે બહારની નવી જાતિઓ દાખલ થાય, તો તેમની પાસે અન્યત્ર સ્થળાંતર કરવાનો વિકલ્પ ન હોવાથી તે ઝડપથી લુપ્ત થઈ શકે છે.
૮. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોમાં માનવ પ્રવૃત્તિઓ પર કડક પ્રતિબંધ હોય છે. - કારણ: રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોનો મુખ્ય હેતુ વન્યજીવો, વનસ્પતિઓ અને કુદરતી ઇકોસિસ્ટમને માનવીય હસ્તક્ષેપ વગર સંપૂર્ણ સુરક્ષિત રાખવાનો છે. જો ત્યાં માનવ પ્રવૃત્તિઓ (ચરાઈ, લાકડા કાપવા) થાય તો વન્યજીવોનું કુદરતી જીવન જોખમાય છે.
૯. આદિવાસીઓનો જીવન નિર્વાહ સીધો જંગલો પર આધારિત છે. - કારણ: આદિવાસીઓ તેમની દૈનિક જરૂરિયાતો જેવી કે ખોરાક (કંદમૂળ, ફળો), બળતણ માટે લાકડાં, ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને આશ્રય માટે સીધા જ જંગલોમાંથી જ સામગ્રી મેળવે છે.
૧૦. પુનઃવનિકરણ એ વનનાબૂદી સામે ઉત્તમ ઉપાય છે. - કારણ: પુનઃવનિકરણ દ્વારા કાપેલા વૃક્ષોની સામે નવા છોડ રોપીને જંગલોને ફરીથી હરિયાળા બનાવી શકાય છે. આનાથી ગુમાવેલી જૈવવિવિધતા, ઓક્સિજનનું પ્રમાણ અને પર્યાવરણનું સંતુલન પુનઃ સ્થાપિત થઈ શકે છે.
પ્રકરણ ૬ : પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન | સંપૂર્ણ અભ્યાસસામગ્રી
✍️ સ્વાધ્યાયના જવાબો
પ્રશ્ન ૧: સજીવોમાં પ્રજનનનું મહત્ત્વ સમજાવો.
જવાબ: પ્રજનન એ સજીવોની એક અત્યંત આવશ્યક જીવવિજ્ઞાનકીય પ્રક્રિયા છે. પૃથ્વી પર સજીવોનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે, પેઢી દર પેઢી સમાન પ્રકારની જાતિઓનું સાતત્ય જાળવી રાખવા પ્રજનન અનિવાર્ય છે. જો સજીવો પ્રજનન ન કરે તો પૃથ્વી પરથી તે જાતિઓ હંમેશાં માટે લુપ્ત થઈ જાય.
પ્રશ્ન ૨: મનુષ્યમાં ફલનની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરો.
જવાબ: મનુષ્યમાં લિંગી પ્રજનન થાય છે. નર પ્રજનન અંગોમાંથી શુક્રકોષો ઉત્પન્ન થાય છે અને માદા પ્રજનન અંગોમાંથી અંડકોષ ઉત્પન્ન થાય છે. ફલનક્રિયા દરમિયાન નર જન્યુ (શુક્રકોષ) અને માદા જન્યુ (અંડકોષ) એકબીજા સાથે જોડાઈ જાય છે. આ શુક્રકોષ અને અંડકોષના સંલગ્ન થવાની ક્રિયાને ફલન (Fertilization) કહે છે. ફલનના પરિણામે યુગ્મનજ (Zygote) બને છે, જેનો વિકાસ થઈને ક્રમશઃ ગર્ભ અને નવા બાળજીવનું નિર્માણ થાય છે.
પ્રશ્ન ૩: યોગ્ય જવાબની પસંદગી કરો:
(એ) અંતઃફલન .................................... થાય છે.
(૧) માદાના શરીરમાં
(૨) માદાના શરીરની બહાર
(૩) નરના શરીરમાં
(૪) નરના શરીરની બહાર
સાચો જવાબ: (૧) માદાના શરીરમાં
(બી) એક ટેડપોલ જે પ્રક્રિયા દ્વારા પુખ્તમાં વિકસિત થાય છે તે પ્રક્રિયા .................................... છે.
(૧) ફલન
(૨) કાંતારાંતરણ (Metamorphosis)
(૩) સ્થાપન
(૪) કલિકાસર્જન
સાચો જવાબ: (૨) કાંતારાંતરણ (Metamorphosis)
(સી) એક યુગ્મનજમાં જોવા મળતા કોષકેન્દ્રની સંખ્યા .................................... હોય છે.
(૧) એક પણ નહિ
(૨) એક
(૩) બે
(૪) ચાર
સાચો જવાબ: (૨) એક
પ્રશ્ન ૪: નીચેના સાચા વાક્યો માટે (T) અને ખોટા વાક્યો માટે (F) દર્શાવો:
(એ) અંતઃસ્ત્રાવી પ્રાણીઓ બચ્ચાને જન્મ આપે છે. [ T ]
(બી) પ્રત્યેક શુક્રકોષ એકકોષીય રચના છે. [ T ]
(સી) દેડકો બાહ્યફલન કરે છે. [ T ]
(ડી) જે મનુષ્યમાં નવા મનુષ્યનો વિકાસ થાય છે, તેને જન્યુ કહેવાય છે. [ F ] (તેને ગર્ભ કે ભ્રૂણ કહેવાય છે.)
(ઇ) ફલન બાદ મુદ્વાવાળી આકૃતિ ઇંડાનું એકકોષીય સ્વરૂપ છે. [ T ]
(એફ) અમીબા કલિકાસર્જન દ્વારા પ્રજનન કરે છે. [ F ] (અમીબા ભાજન/દ્વિભાજન દ્વારા પ્રજનન કરે છે.)
(જી) અલિંગી પ્રજનનમાં પણ ફલન આવશ્યક હોય છે. [ F ]
(એચ) દ્વિભાજન અલિંગી પ્રજનનની પદ્ધતિ છે. [ T ]
(આઈ) ફલનના પરિણામ સ્વરૂપ યુગ્મનજ બને છે. [ T ]
(જે) ભ્રૂણ એક જ કોષનો બનેલો હોય છે. [ F ] (ભ્રૂણ કોષવિભાજન પામી અનેક કોષોનો બનેલો હોય છે.)
પ્રશ્ન ૫: ફલિતાંડ અને ગર્ભ વચ્ચેનો તફાવત જણાવો.
જવાબ: ફલિતાંડ (યુગ્મનજ) એ શુક્રકોષ અને અંડકોષના જોડાવાથી બનતી એકકોષીય રચના છે, જ્યારે ગર્ભ એ યુગ્મનજમાં વારંવાર કોષવિભાજન થવાથી બનતી બહુકોષીય રચના છે જે આગળ વિકસીને બાળજીવ બને છે.
પ્રશ્ન ૬: અલિંગી પ્રજનનની વ્યાખ્યા આપો. પ્રાણીઓમાં અલિંગી પ્રજનનની બે પદ્ધતિઓ વર્ણવો.
જવાબ: વ્યાખ્યા: પ્રજનનનો એવો પ્રકાર જેમાં માત્ર એક જ પિતૃ ભાગ લે છે અને નવો સજીવ ઉત્પન્ન થાય છે તેને અલિંગી પ્રજનન કહે છે.
બે પદ્ધતિઓ:
૧. કલિકાસર્જન (Budding): હાઇડ્રા જેવા પ્રાણીઓમાં શરીર પર ઉપસેલી રચના (કલિકા) વિકસે છે અને તેમાંથી નવો સજીવ બને છે.
૨. દ્વિભાજન (Binary Fission): અમીબા જેવા એકકોષી સજીવોમાં કોષકેન્દ્રના વિભાજન દ્વારા એક સજીવમાંથી બે સજીવોનું નિર્માણ થાય છે.
પ્રશ્ન ૭: માદાના કયા પ્રજનન અંગમાં ભ્રૂણનું સ્થાપન થાય છે?
જવાબ: માદાના ગર્ભાશય (Uterus) માં ભ્રૂણનું સ્થાપન થાય છે.
પ્રશ્ન ૮: કાંતારાંતરણ એટલે શું? ઉદાહરણ આપો.
જવાબ: રુપાંતરણ પામીને લાવા (ટેડપોલ) માંથી અચાનક પરિવર્તન પામી પુખ્ત પ્રાણી બનવાની ક્રિયાને કાંતારાંતરણ (Metamorphosis) કહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, દેડકાના જીવનચક્રમાં ઈંડામાંથી ટેડપોલ અને ટેડપોલમાંથી પુખ્ત દેડકો બનવાની ક્રિયા.
પ્રશ્ન ૯: અંતઃફલન અને બાહ્યફલન વચ્ચેનો તફાવત જણાવો.
જવાબ: અંતઃફલન માદાના શરીરની અંદર થાય છે (દા.ત., મનુષ્ય, ગાય, કુતરા), જ્યારે બાહ્યફલન માદાના શરીરની બહાર પાણીમાં થાય છે (દા.ત., દેડકો, માછલી).
પ્રશ્ન ૧૦: નીચે આપેલા ચાવીઓની મદદથી આપેલા શબ્દના અંગ્રેજી શબ્દ સહ કોયડો પૂર્ણ કરો:
આડી ચાવી:
૧. એ પદ્ધતિ કે જેમાં જન્યુઓનું જોડાણ થાય છે. -> Fertilization (ફલન)
૨. મરઘીમાં ફલનનો પ્રકાર. -> Internal (અંતઃફલન)
૭. હાઇડ્રાના શરીર પર ઉપસેલી રચનાઓ માટે કયો શબ્દ વપરાય છે. -> Buds (કલિકા)
૮. અંડકોષો અહીં ઉત્પન્ન થાય છે. -> Ovary (અંડપિંડ)
ઉભી ચાવી:
૨. નરોના પ્રજનન અંગમાંથી શુક્રકોષો ઉત્પન્ન થાય છે. -> Testis (શુક્રપિંડ)
૩. ઇન વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશનનું ટૂંકું નામ. -> IVF
૪. આ પ્રાણીઓ ઈંડા મૂકે છે. -> Oviparous (અંડપ્રસવી)
૫. અમીબામાં જેવા મળતા વિભાજનનો પ્રકાર. -> Binary (દ્વિભાજન)
📝 ટૂંકનોંધો (વિસ્તૃત વર્ણન)
૧. પ્રાણીઓમાં પ્રજનનના પ્રકારો
પ્રાણીઓમાં પ્રજનન મુખ્યત્વે બે પ્રકારે થાય છે: (૧) લિંગી પ્રજનન અને (૨) અલિંગી પ્રજનન. લિંગી પ્રજનનમાં નર અને માદા એમ બે પિતૃઓ ભાગ લે છે જેમાં નર જન્યુ (શુક્રકોષ) અને માદા જન્યુ (અંડકોષ) નું સંલગ્ન થઈને યુગ્મનજ બનાવે છે. અલિંગી પ્રજનનમાં માત્ર એક જ પિતૃ ભાગ લે છે અને યુગ્મનજ કે જન્યુઓનું નિર્માણ થયા વગર નવો સજીવ ઉત્પન્ન થાય છે.
૨. નર પ્રજનન અંગો
મનુષ્ય અને અન્ય સ્તનધારીઓમાં નર પ્રજનન અંગોમાં એક જોડ શુક્રપિંડ (Testis), શુક્રવાહિનીઓ (Sperm ducts) અને શિશ્ન (Penis) નો સમાવેશ થાય છે. શુક્રપિંડ અસંખ્ય નર જન્યુઓ એટલે કે શુક્રકોષો (Sperms) ઉત્પન્ન કરે છે. શુક્રકોષો કદમાં અત્યંત સૂક્ષ્મ હોય છે અને તેને શીર્ષ, મધ્ય ભાગ અને પૂંછડી હોય છે.
૩. માદા પ્રજનન અંગો
માદા પ્રજનન અંગોમાં એક જોડ અંડપિંડ (Ovaries), અંડવાહિનીઓ (Fallopian tubes) અને ગર્ભાશય (Uterus) નો સમાવેશ થાય છે. અંડપિંડ માદા જન્યુઓ એટલે કે અંડકોષો (Ova) ઉત્પન્ન કરે છે. સ્ત્રીઓમાં દર મહિને કોઈપણ એક અંડપિંડમાંથી પરિપક્વ અંડકોષ અંડવાહિનીમાં મુક્ત થાય છે.
૪. ફલન અને તેના પ્રકારો
શુક્રકોષ અને અંડકોષના સંલગ્ન થવાની ક્રિયાને ફલન (Fertilization) કહે છે. ફલન બે પ્રકારે થાય છે: (૧) અંતઃફલન (Internal Fertilization) જે માદાના શરીરની અંદર થાય છે (દા.ત., મનુષ્ય, ગાય, કુતરા) અને (૨) બાહ્યફલન (External Fertilization) જે માદાના શરીરની બહાર પાણીમાં થાય છે (દા.ત., દેડકો, માછલી).
૫. યુગ્મનજથી ભ્રૂણનો વિકાસ
ફલનના પરિણામે બનતા યુગ્મનજમાં સતત કોષવિભાજન થાય છે અને તેમાંથી ગોળાકાર કોષોની રચના બને છે જેને ભ્રૂણ (Embryo) કહે છે. ભ્રૂણ ગર્ભાશયની દીવાલ પર સ્થાપિત થાય છે જ્યાં તેનો વિકાસ સતત ચાલુ રહે છે અને શરીરના વિવિધ અંગો (હાથ, પગ, માથું, આંખ) વિકસિત થાય છે.
૬. અપત્યપ્રસવી અને અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ
જે પ્રાણીઓ સીધા જ વિકસિત બચ્ચાને જન્મ આપે છે તેમને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ (Viviparous animals) કહે છે (દા.ત., મનુષ્ય, ગાય, બિલાડી). જે પ્રાણીઓ ઈંડા મૂકે છે અને ઈંડામાંથી બચ્ચાં બહાર આવે છે તેમને અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ (Oviparous animals) કહે છે (દા.ત., મરઘી, દેડકો, માછલી, સાપ).
૭. શિશુથી પુખ્ત સ્વરૂપ (કાંતારાંતરણ)
જન્મ અથવા ઈંડામાંથી બહાર નીકળ્યા પછી શિશુ પ્રાણીઓ ઘણીવાર પુખ્ત પ્રાણીઓથી તદ્દન જુદા દેખાય છે. દેડકાના જીવનચક્રમાં ઈંડા → ટેડપોલ (લારવા) → પુખ્ત દેડકો એવો ક્રમ આવે છે. લારવા અચાનક નાટકીય પરિવર્તન દ્વારા પુખ્તમાં ફેરવાય છે, જેને કાંતારાંતરણ (Metamorphosis) કહે છે.
૮. અલિંગી પ્રજનન: કલિકાસર્જન
હાઇડ્રા જેવા સૂક્ષ્મ સજીવોમાં અલિંગી પ્રજનન કલિકાસર્જન (Budding) દ્વારા થાય છે. તેમાં શરીર પર એક અથવા વધુ ઉપસેલા ભાગો વિકસે છે જેને કલિકા (Buds) કહે છે. આ કલિકાઓ ધીમે ધીમે વૃદ્ધિ પામીને પિતૃ શરીરથી અલગ થઈ જાય છે અને સ્વતંત્ર નવો સજીવ બને છે.
૯. અલિંગી પ્રજનન: દ્વિભાજન
અમીબા જેવા એકકોષી સજીવોમાં અલિંગી પ્રજનન દ્વિભાજન (Binary Fission) દ્વારા થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં સૌપ્રથમ કોષકેન્દ્રનું બે ભાગમાં વિભાજન થાય છે, ત્યારબાદ કોષરસનું વિભાજન થાય છે અને એક જ પિતૃકોષમાંથી સમાન કદના બે સંતતિ કોષો અસ્તિત્વમાં આવે છે.
૧૦. ક્લોનિંગ (Cloning) ટેકનોલોજી
ક્લોનિંગ એ કોઈપણ કોષ, કોઈ અંગ અથવા સમગ્ર જીવની સંપૂર્ણ સમરૂપ કૃત્રિમ પ્રતિકૃતિ બનાવવાની પદ્ધતિ છે. સૌપ્રથમ સ્કોટલેન્ડમાં ઇયાન વિલમટ અને તેમના સાથીદારો દ્વારા 'ડોલી' નામની ઘેટાની બચ્ચીનું ૫ જુલાઈ, ૧૯૯૬ના રોજ ક્લોનિંગ દ્વારા સફળતાપૂર્વક સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું.
📖 વ્યાખ્યાઓ (૧૦ થી વધુ સવિસ્તાર)
૧. પ્રજનન (Reproduction): સજીવો દ્વારા પોતાના જેવા જ નવા સજીવ (બચ્ચા) ને ઉત્પન્ન કરવાની જૈવિક પ્રક્રિયાને પ્રજનન કહે છે.
૨. લિંગી પ્રજનન (Sexual Reproduction): જે પ્રજનનમાં નર અને માદા એમ બે પિતૃઓ ભાગ લે છે અને નર તથા માદા જન્યુઓનું સંલગ્ન થાય છે તેને લિંગી પ્રજનન કહે છે.
૩. અલિંગી પ્રજનન (Asexual Reproduction): જે પ્રજનનમાં માત્ર એક જ પિતૃ ભાગ લે છે અને જન્યુઓનું જોડાણ થતું નથી તેને અલિંગી પ્રજનન કહે છે.
૪. શુક્રપિંડ (Testis): નર પ્રજનન અંગ કે જે નર જન્યુઓ એટલે કે શુક્રકોષો ઉત્પન્ન કરે છે.
૫. અંડપિંડ (Ovary): માદા પ્રજનન અંગ કે જે માદા જન્યુઓ એટલે કે અંડકોષો ઉત્પન્ન કરે છે.
૬. ફલન (Fertilization): નર જન્યુ (શુક્રકોષ) અને માદા જન્યુ (અંડકોષ) ના સંલગ્ન થવાની કે જોડાવાની ક્રિયાને ફલન કહે છે.
૭. યુગ્મનજ (Zygote): ફલનની ક્રિયાના પરિણામે શુક્રકોષ અને અંડકોષના જોડાવાથી બનતા પ્રથમ કોષને યુગ્મનજ કહે છે.
૮. અંતઃફલન (Internal Fertilization): જે ફલનક્રિયા માદાના શરીરની અંદર થાય છે તેને અંતઃફલન કહે છે (દા.ત., મનુષ્ય, ગાય).
૯. બાહ્યફલન (External Fertilization): જે ફલનક્રિયા માદાના શરીરની બહાર પાણીમાં થાય છે તેને બાહ્યફલન કહે છે (દા.ત., દેડકો, માછલી).
૧૦. ભ્રૂણ (Embryo): યુગ્મનજમાં સતત કોષવિભાજન થઈને બનતી ગોળાકાર કોષ રચના કે જે ગર્ભાશયમાં વિકસે છે.
૧૧. ગર્ભ (Foetus): ભ્રૂણની એવી અવસ્થા જેમાં શરીરના તમામ મુખ્ય અંગો સ્પષ્ટ ઓળખી શકાય છે.
૧૨. અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ (Viviparous Animals): જે પ્રાણીઓ વિકસિત બચ્ચાને જન્મ આપે છે તેમને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ કહે છે.
૧૩. અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ (Oviparous Animals): જે પ્રાણીઓ ઈંડા મૂકે છે અને ઈંડામાંથી બચ્ચાં સેવાય છે તેમને અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ કહે છે.
૧૪. કાંતારાંતરણ (Metamorphosis): લારવા (શુક્ર કે ટેડપોલ) માંથી નાટકીય પરિવર્તન પામીને પુખ્ત પ્રાણી બનવાની પ્રક્રિયા.
૧૫. કલિકાસર્જન (Budding): હાઇડ્રા જેવા સજીવોમાં શરીર પર ઉપસેલી કલિકામાંથી નવો સજીવ ઉત્પન્ન થવાની અલિંગી પદ્ધતિ.
૧૬. દ્વિભાજન (Binary Fission): અમીબા જેવા એકકોષી સજીવનું બે સંતતિ કોષોમાં વિભાજન પામવાની અલિંગી પદ્ધતિ.
⚖️ અગત્યના તફાવતો
૧. લિંગી પ્રજનન અને અલિંગી પ્રજનન
| મુદ્દો | લિંગી પ્રજનન (Sexual) | અલિંગી પ્રજનન (Asexual) |
|---|---|---|
| પિતૃઓની સંખ્યા | બે પિતૃઓ (નર અને માદા) ભાગ લે છે. | માત્ર એક જ પિતૃ ભાગ લે છે. |
| જન્યુઓનું નિર્માણ | શુક્રકોષ અને અંડકોષ ઉત્પન્ન થાય છે. | જન્યુઓનું નિર્માણ થતું નથી. |
| ફલનક્રિયા | ફલન (શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ) અનિવાર્ય છે. | ફલન થતું નથી. |
| ઉદાહરણ | મનુષ્ય, કૂતરા, બિલાડી, પક્ષીઓ. | અમીબા, હાઇડ્રા, ઈસ્ટ. |
૨. અંતઃફલન અને બાહ્યફલન
| મુદ્દો | અંતઃફલન (Internal Fertilization) | બાહ્યફલન (External Fertilization) |
|---|---|---|
| સ્થળ | માદાના શરીરની અંદર થાય છે. | માદાના શરીરની બહાર (સામાન્ય રીતે પાણીમાં) થાય છે. |
| સંખ્યા | ઓછી સંખ્યામાં અંડકોષો ઉત્પન્ન થાય છે. | સેંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં ઈંડા મુકાય છે. |
| સુરક્ષા | બચ્ચાંની ઉત્કીર્ણ સુરક્ષા વધુ હોય છે. | શિકારીઓથી જોખમ વધારે હોય છે. |
| ઉદાહરણ | મનુષ્ય, ગાય, કુતરા, મરઘી. | દેડકો, માછલી, સ્ટારફિશ. |
૩. અપત્યપ્રસવી અને અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ
| મુદ્દો | અપત્યપ્રસવી (Viviparous) | અંડપ્રસવી (Oviparous) |
|---|---|---|
| જન્મ પદ્ધતિ | સીધા જ વિકસિત બચ્ચાને જન્મ આપે છે. | ઈંડા મૂકે છે, જેમાંથી બચ્ચાં બહાર આવે છે. |
| માતા સાથે સંબંધ | માતાના ગર્ભાશયમાં વિકાસ પામે છે. | માતાના શરીરની બહાર ઈંડામાં વિકાસ પામે છે. |
| ઉદાહરણ | ગાય, મનુષ્ય, બિલાડી, હાથી. | મરઘી, સાપ, ગરોળી, દેડકો. |
✏️ ખાલી જગ્યાઓ (૨૦ જેટલી)
- પ્રાણીઓમાં પ્રજનનના મુખ્ય બે પ્રકાર છે.
- નર પ્રજનન અંગમાં શુક્રપિંડ મુખ્ય અંગ છે.
- માદા પ્રજનન અંગમાં અંડપિંડ અંડકોષ ઉત્પન્ન કરે છે.
- શુક્રકોષ અને અંડકોષના જોડાણને ફલન કહે છે.
- ફલનના પરિણામે યુગ્મનજ (Zygote) બને છે.
- મનુષ્યમાં ફલનક્રિયા અંતઃફલન પ્રકારની છે.
- દેડકામાં ફલનક્રિયા બાહ્યફલન દ્વારા થાય છે.
- ભ્રૂણનું સ્થાપન માદાના ગર્ભાશય માં થાય છે.
- જે પ્રાણીઓ બચ્ચાને જન્મ આપે તેને અપત્યપ્રસવી કહે છે.
- મરઘી એ અંડપ્રસવી પ્રાણી છે.
- ટેડપોલમાંથી પુખ્ત દેડકો બનવાની ક્રિયાને કાંતારાંતરણ કહે છે.
- હાઇડ્રામાં કલિકા દ્વારા થતા પ્રજનનને કલિકાસર્જન કહે છે.
- અમીબામાં થતા અલિંગી પ્રજનનને દ્વિભાજન કહે છે.
- શુક્રકોષ એ નર જન્યુ છે.
- અંડકોષ એ માદા જન્યુ છે.
- શુક્રકોષને ત્રણ ભાગ શીર્ષ, મધ્ય ભાગ અને પૂંછડી હોય છે.
- યુગ્મનજમાં કોષકેન્દ્રની સંખ્યા એક હોય છે.
- ઘેટામાં સફળ ક્લોનિંગ દ્વારા બનેલી ઘેટીનું નામ ડોલી હતું.
- ડોલીનો જન્મ ૫ જુલાઈ, ૧૯૯૬ ના રોજ થયો હતો.
- સજીવોમાં પેઢી દર પેઢી સાતત્ય જાળવવા માટે પ્રજનન જરૂરી છે.
❓ ટૂંકા પ્રશ્નો (૫૦ જેટલા જવાબ સાથે)
૧. પ્રજનન એટલે શું? - નવા સજીવ ઉત્પન્ન કરવાની ક્રિયા.
૨. પ્રજનનના કેટલા પ્રકાર? - બે (લિંગી અને અલિંગી).
૩. નર જન્યુનું નામ શું? - શુક્રકોષ.
૪. માદા જન્યુનું નામ શું? - અંડકોષ.
૫. શુક્રકોષ ક્યાં ઉત્પન્ન થાય? - શુક્રપિંડમાં.
૬. અંડકોષ ક્યાં ઉત્પન્ન થાય? - અંડપિંડમાં.
૭. ફલન એટલે શું? - શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ.
૮. ફલનથી શું બને? - યુગ્મનજ.
૯. યુગ્મનજમાં કોષકેન્દ્ર કેટલા? - એક.
૧૦. અંતઃફલન ક્યાં થાય? - માદા શરીરની અંદર.
૧૧. બાહ્યફલન ક્યાં થાય? - શરીરની બહાર પાણીમાં.
૧૨. અંતઃફલનનું ઉદાહરણ? - મનુષ્ય, ગાય.
૧૩. બાહ્યફલનનું ઉદાહરણ? - દેડકો, માછલી.
૧૪. IVF નું પૂરું નામ? - ઇન વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશન.
૧૫. ટેસ્ટ ટ્યુબ બેબી એટલે શું? - શરીર બહાર ફલનથી જન્મેલું બાળક.
૧૬. ભ્રૂણ ક્યાં સ્થાપિત થાય? - ગર્ભાશયમાં.
૧૭. ગર્ભ કોને કહેવાય? - જેમાં બધા અંગો સ્પષ્ટ હોય.
૧૮. અપત્યપ્રસવી પ્રાણી એટલે શું? - બચ્ચાને જન્મ આપતા પ્રાણીઓ.
૧૯. અંડપ્રસવી પ્રાણી એટલે શું? - ઈંડા મૂકતા પ્રાણીઓ.
૨૦. અપત્યપ્રસવીનું ઉદાહરણ? - ગાય, મનુષ્ય.
૨૧. અંડપ્રસવીનું ઉદાહરણ? - મરઘી, સાપ.
૨૨. ટેડપોલ કોનો લારવા છે? - દેડકાનો.
૨૩. કાંતારાંતરણ એટલે શું? - લારવાથી પુખ્તમાં પરિવર્તન.
૨૪. અલિંગી પ્રજનન કોને કહે? - એક જ પિતૃ દ્વારા પ્રજનન.
૨૫. હાઇડ્રામાં કઈ રીતે પ્રજનન? - કલિકાસર્જન.
૨૬. અમીબામાં કઈ રીતે પ્રજનન? - દ્વિભાજન.
૨૭. દ્વિભાજનમાં કેટલા સંતતિ કોષ બને? - બે.
૨૮. ક્લોનિંગ એટલે શું? - સજીવની આબેહૂબ કૃત્રિમ પ્રતિકૃતિ.
૨૯. પ્રથમ ક્લોન કરેલું પ્રાણી કયું? - ડોલી ઘેટી.
૩૦. ડોલીનો જન્મ ક્યારે થયો? - ૫ જુલાઈ, ૧૯૯૬.
૩૧. ડોલીનું ક્લોનિંગ કોણે કર્યું? - ઇયાન વિલમટ અને સાથીઓ.
૩૨. શુક્રકોષના ભાગો જણાવો? - શીર્ષ, મધ્ય ભાગ, પૂંછડી.
૩૩. શુક્રકોષને ગતિ માટે શું મદદ કરે? - પૂંછડી.
૩૪. અંડકોષ કદમાં કેવો હોય? - શુક્રકોષ કરતાં મોટો.
૩૫. શાહમૃગનો અંડકોષ કેવો હોય? - સૌથી મોટો.
૩૬. હાઇડ્રામાં ઉપસેલા ભાગને શું કહે? - કલિકા.
૩૭. અમીબા કેવો સજીવ છે? - એકકોષી.
૩૮. અમીબાને નિશ્ચિત આકાર હોય છે? - ના.
૩૯. મનુષ્યમાં ગર્ભવિકાસ કેટલો સમય? - આશરે ૯ મહિના.
૪૦. ઇંડાનું રક્ષણ કોણ કરે? - કેલ્શિયમ યુક્ત કવચ.
૪૧. દેડકી એક સાથે કેટલા ઈંડા મૂકે? - સેંકડો.
૪२. માછલી ઈંડા ક્યાં મૂકે? - પાણીમાં.
૪૩. સ્તનધારી પ્રાણીઓ કેવા હોય? - અપત્યપ્રસવી.
૪૪. પક્ષીઓ કેવા હોય? - અંડપ્રસવી.
૪૫. કોષવિભાજનથી શું બને? - ભ્રૂણ.
૪૬. પ્રજનનથી શું જળવાઈ રહે? - જાતિનું સાતત્ય.
૪૭. નર પ્રજનન અંગનું નામ? - શિશ્ન / શુક્રપિંડ.
૪૮. માદા પ્રજનન અંગનું નામ? - ગર્ભાશય / અંડપિંડ.
૪૯. કલિકાસર્જન કયા સજીવમાં? - હાઇડ્રા.
૫૦. દ્વિભાજન કયા સજીવમાં? - અમીબા.
🔬 વૈજ્ઞાનિક કારણો (૧૦ વર્ણન સાથે)
૧. સજીવોમાં પ્રજનન અનિવાર્ય પ્રક્રિયા છે. - કારણ: પૃથ્વી પર સજીવોનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા અને પેઢી દર પેઢી સમાન જાતિઓનું સાતત્ય તથા વંશવેલો જાળવી રાખવા માટે પ્રજનન અત્યંત આવશ્યક છે.
૨. દેડકાં પાણીમાં મોટી સંખ્યામાં ઈંડા મૂકે છે. - કારણ: બાહ્યફલન દરમિયાન પાણીના પ્રવાહ, પવન અને શિકારી માછલીઓ દ્વારા ઈંડા અને શુક્રકોષોનો નાશ થવાની શક્યતા ખૂબ વધારે હોય છે, તેથી અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા તે મોટી સંખ્યામાં ઈંડા મૂકે છે.
૩. અમીબામાં અલિંગી પ્રજનનનો પ્રકાર દ્વિભાજન છે. - કારણ: અમીબા એકકોષી સૂક્ષ્મજીવ છે, જેમાં પરિપક્વ થયા બાદ કોષકેન્દ્ર અને કોષરસનું સમાન બે ભાગમાં વિભાજન થઈને બે સ્વતંત્ર સંતતિ કોષો બને છે.
૪. શુક્રકોષને પૂંછડી હોય છે. - કારણ: પૂંછડી શુક્રકોષને પ્રવાહી માધ્યમમાં ગતિ કરવા અને અંડકોષ સુધી પહોંચવામાં મદદરૂપ બને છે.
૫. મરઘીના ઈંડા પર સખત કવચ હોય છે. - કારણ: કેલ્શિયમ કાર્બોનેટનું આ સખત કવચ અંદરના નાજુક ભ્રૂણ અને ઈંડાને બાહ્ય આઘાતો તેમજ શિકારીઓથી રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
૬. ટેડપોલનું પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતર થવાની ક્રિયાને કાંતારાંતરણ કહે છે. - કારણ: ટેડપોલ પાણીમાં રહેવા માટે અનુકૂળ લાક્ષણિકતાઓ (જેવા કે પૂંછડી અને ચૂઈ) ધરાવે છે, જે પુખ્ત બનતી વખતે નાટકીય રીતે ફેફસાં અને ચાર પગવાળા દેડકામાં રૂપાંતર પામે છે.
૭. ગર્ભાશયની દીવાલ પર ભ્રૂણનું સ્થાપન થાય છે. - કારણ: ભ્રૂણને પૂરતો ખોરાક, ઓક્સિજન અને રક્ષણ પૂરું પાડીને તેના યોગ્ય વિકાસ માટે ગર્ભાશયની દીવાલ પર સ્થાપન અનિવાર્ય છે.
૮. કેટલાક પ્રાણીઓમાં અંતઃફલન થાય છે. - કારણ: સ્થળ પર રહેતા પ્રાણીઓમાં શુક્રકોષોના સૂકાઈ જવાના ભયને કારણે ફલન માદાના શરીરની અંદર સુરક્ષિત રીતે થાય છે.
૯. હાઇડ્રામાં કલિકાસર્જન દ્વારા પ્રજનન થાય છે. - કારણ: હાઇડ્રાના શરીરમાં કોષોના સતત વિભાજનથી ઉપસેલો ભાગ (કલિકા) બને છે, જે વૃદ્ધિ પામીને પિતૃથી અલગ થઈ સ્વતંત્ર સજીવ બને છે.
૧૦. ક્લોનિંગ દ્વારા પેદા થયેલ સજીવ પિતૃ જેવો જ દેખાય છે. - કારણ: ક્લોનિંગમાં અન્ય નર જન્યુ કે બાહ્ય જનીનો વગર પિતૃના જ કોષરસ કેન્દ્રમાંથી DNA લઈને પ્રતિકૃતિ બનાવાતી હોવાથી તે જનીન દ્રષ્ટિએ આબેહૂબ સમાન હોય છે.
પ્રકરણ 7 : કિશોરાવસ્થા તરફ
ધોરણ ૮ વિજ્ઞાન | સંપૂર્ણ અભ્યાસસામગ્રી
✍️ સ્વાધ્યાયના જવાબો
પ્રશ્ન ૧: શરીરમાં થતાં પરિવર્તનો માટે જવાબદાર અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિના રાસાયણિક સાધ માટે વપરાતો શબ્દ કયો છે?
જવાબ: શરીરમાં થતાં પરિવર્તનો માટે જવાબદાર અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિના રાસાયણિક સ્ત્રાવ માટે **'અંતઃસ્ત્રાવ' (Hormones)** શબ્દ વપરાય છે.
પ્રશ્ન ૨: કિશોરાવસ્થાની વ્યાખ્યા આપો.
જવાબ: જીવનનો એ સમયગાળો જેમાં શરીરમાં એવા પરિવર્તનો થઈને પ્રજનનની પરિપક્વતા પ્રાપ્ત થાય છે તેને કિશોરાવસ્થા (Adolescence) કહે છે. આ સામાન્ય રીતે 11 થી 19 વર્ષની ઉંમર સુધીનો સમયગાળો છે.
પ્રશ્ન ૩: ઋતુસ્ત્રાવ શું છે? વર્ણવો.
જવાબ: સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાશયની દીવાલ દર મહિને ગર્ભ સ્વીકારવા માટે જાડી બને છે. જો ફલન ન થાય, તો આ દીવાલ તૂટે છે અને રુધિર તથા અંડકોષ રૂપે યોનિમાર્ગ દ્વારા બહાર આવે છે, જેને ઋતુસ્ત્રાવ (Menstruation) કહે છે. તે સામાન્ય રીતે 28 થી 30 દિવસના અંતરાલે થાય છે.
પ્રશ્ન ૪: તરુણાવસ્થા દરમિયાન થતાં શારીરિક પરિવર્તનોની યાદી બનાવો.
જવાબ: તરુણાવસ્થા દરમિયાન નીચે મુજબના શારીરિક પરિવર્તનો થાય છે: (૧) ઊંચાઈમાં અચાનક વધારો, (૨) શારીરિક આકારમાં બદલાવ, (૩) અવાજમાં બદલાવ (સ્વરપેટીનો વિકાસ), (૪) પ્રજનન અંગોનો વિકાસ, (૫) સ્વેદ અને તૈલ ગ્રંથિઓની સક્રિયતાથી ખીલ થવા, અને (૬) ગૌણ જાતીય લક્ષણોનો વિકાસ.
પ્રશ્ન ૫: બે કૉલમમાં કોષ્ટક બનાવો જેમાં એક કૉલમમાં અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિનું નામ અને તેની સામે બીજી કૉલમમાં તેના દ્વારા સ્રવિત અંતઃસ્ત્રાવનું નામ લખો.
| અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ | સ્રવિત અંતઃસ્ત્રાવનું નામ |
|---|---|
| પિટ્યુટરી ગ્રંથિ | વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ અને ઉત્તેજક અંતઃસ્ત્રાવો |
| શુક્રપિંડ (નરમાં) | ટેસ્ટોસ્ટેરોન (Testosterone) |
| અંડપિંડ (માદામાં) | ઇસ્ટ્રોજન (Estrogen) |
| થાઇરોઇડ ગ્રંથિ | થાઇરોક્સિન (Thyroxine) |
| સ્વાદુપિંડ | ઇન્સ્યુલિન (Insulin) |
| એડ્રિનલ ગ્રંથિ | એડ્રિનલિન (Adrenaline) |
પ્રશ્ન ૬: જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ એટલે શું? તે નું નામકરણ શા માટે આવ્યું છે? તેનાં કાર્યો જણાવો.
જવાબ: જે અંતઃસ્ત્રાવો ગૌણ જાતીય લક્ષણોના વિકાસ માટે જવાબદાર છે તેને જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ કહે છે. નરમાં શુક્રપિંડ દ્વારા ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને માદામાં અંડપિંડ દ્વારા ઇસ્ટ્રોજન સ્રવિત થાય છે જે પ્રજનન અંગોના વિકાસ અને નિયંત્રણનું કાર્ય કરે છે.
પ્રશ્ન ૭: સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:
(ક) કિશોરોએ તેમનાં શુ મિષ્ઠ રાખવા તે વિષે સતત રહેવું જોઈએ, કારણ કે ...
જવાબ: (i) યોગ્ય આહારથી તેમનામાં વિકાસ થાય છે.
(ਖ) શરીરની દરેક સેલ તીવ્ર વૃદ્ધિ માટે દૂધની ખોરાકની આવશ્યકતા હોય છે.
જવાબ: (ii) શરીરની દરેક સેલ તીવ્ર વૃદ્ધિ માટે યોગ્ય પોષણની આવશ્યકતા હોય છે.
(ગ) કિશોરોને દરેક સમયે ભૂખ લાગતી હોય છે.
જવાબ: (iii) કિશોરોની વૃદ્ધિના કારણે.
(ઘ) તરુણમાં સ્વાસ્થ્યની વિશેષ પૂરતી થવો હોય છે.
જવાબ: (iv) તરુણમાં સ્વાસ્થ્યની વિશેષ પૂર્તિ થવી જોઈએ.
(ચ) સ્ત્રીઓમાં પ્રજનન ઉંમરની શરૂઆત થાય છે જ્યારે....
જવાબ: (i) ઋતુસ્ત્રાવની શરૂઆત થાય છે.
(છ) નીચેનામાંથી કયો ખોરાક કિશોરો માટે ઉચિત છે?
જવાબ: (iv) શાકાहारी, ટીક્કી, ચિપ્સ તથા લેમન પીળું (વગેરે પૌષ્ટિક આહાર/રોટલી, દાળ, શાકભાજી).
પ્રશ્ન ૮: નીચેના પર નોંધ લખો: (ક) કંપમણ્ડિ (બ) ગૌણ જાતીય લક્ષણો (ગ) ગર્ભસ્થ શિશુમાં લિંગનિશ્ચયન
જવાબ: (ક) કંપમણ્ડિ (Adam's Apple): તરુણાવસ્થામાં છોકરાઓની સ્વરપેટી મોટી થઈને ગળાના ભાગે બહાર ઉપસી આવે છે જેને કંપમણ્ડિ કહે છે.
(બ) ગૌણ જાતીય લક્ષણો: જે લક્ષણો છોકરાઓ અને છોકરીઓને એકબીજાથી અલગ ઓળખવામાં મદદ કરે છે (દા.ત. સ્તન વિકાસ, દાઢી-મૂછ આવવી) તેને ગૌણ જાતીય લક્ષણો કહે છે.
(ગ) ગર્ભસ્થ શિશુમાં લિંગનિશ્ચયન: બાળકના જન્મ સમયે લિંગ નર હશે કે માદા તે માતાના X અને પિતાના X કે Y રંગસૂત્ર પર આધારિત છે.
પ્રશ્ન ૯: શબ્દ કોષને ઉકેલવા માટે ચાવીઓના જવાબના અંગ્રેજી શબ્દોનો ઉપયોગ કરો: (Adam's Apple, Endocrine, Testosterone, Target site, Adolescence, Insulin, Larynx, Estrogen, Hormone, Puberty, Pituitary, Thyroid)
જવાબ: આ પ્રવૃત્તિમાં આપેલ સંકેતો અને અંગ્રેજી શબ્દો મુજબ: (૧) છોકરાઓમાં ગળાની તદ્દન ઉપરની સ્વરપેટી = Larynx / Adam's Apple, (૨) નલિકાવિહીન ગ્રંથિઓ = Endocrine glands, (૩) મનજી સાથે જોડકાયેલ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ = Pituitary, (૪) અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓનો સ્ત્રાવ = Hormone, (૫) સ્વાદુપિંડિય અંતઃસ્ત્રાવ = Insulin, (૬) માદા અંતઃસ્ત્રાવ = Estrogen, વગેરે.
📝 ટૂંકનોંધો
૧. કિશોરાવસ્થા અને તરુણાવસ્થા
માનવ જીવનમાં બાળપણ પછી અને પુખ્તાવસ્થા પહેલાંનો જે સમયગાળો આવે છે તેને કિશોરાવસ્થા (Adolescence) કહે છે. આ સમયગાળો સામાન્ય રીતે ૧૧ થી ૧૯ વર્ષની ઉંમર સુધીનો હોય છે. આ વય જૂથના બાળકોને 'ટીનેજર્સ' (Teens) કે કિશોરો કહેવામાં આવે છે. તરુણાવસ્થા (Puberty) એટલે કે પ્રજનનક્ષમ બનવાની શારીરિક શરૂઆતનો સમય.
૨. શારીરિક ફેરફારો
તરુણાવસ્થાની શરૂઆત સાથે જ શરીરમાં અચાનક અને મોટા ફેરફારો થાય છે. હાડકાં અને સ્નાયુઓની વૃદ્ધિથી ઊંચાઈ ઝડપથી વધે છે. શરીરના આકારમાં બદલાવ આવે છે, સ્વેદ અને તૈલ ગ્રંથિઓ સક્રિય થવાથી ચહેરા પર ખીલ ઉત્પન્ન થાય છે. છોકરાઓમાં દાઢી-મૂછ ઊગે છે અને અવાજ ઘેરો બને છે જ્યારે છોકરીઓમાં સ્તનનો વિકાસ થાય છે.
૩. ગૌણ જાતીય લક્ષણો અને અંતઃસ્ત્રાવો
જે શારીરિક લક્ષણો નર અને માદાને એકબીજાથી સ્પષ્ટ રીતે અલગ પાડે છે તેને ગૌણ જાતીય લક્ષણો કહે છે. છોકરાઓમાં છાતી પર વાળ ઊગવા, અવાજ ઘેરો થવો તે ટેસ્ટોસ્ટેરોન અંતઃસ્ત્રાવને આભારી છે. છોકરીઓમાં સ્તન ગ્રંથિઓનો વિકાસ અને ઋતુસ્ત્રાવની શરૂઆત ઇસ્ટ્રોજન અંતઃસ્ત્રાવ દ્વારા થાય છે.
૪. પ્રજનન અંગોનો વિકાસ
તરુણાવસ્થામાં નર પ્રજનન અંગો જેવા કે શુક્રપિંડ અને શિશ્ન સંપૂર્ણ વિકસિત થાય છે. શુક્રપિંડ દ્વારા શુક્રકોષોનું નિર્માણ શરૂ થાય છે. તેવી જ રીતે માદામાં અંડપિંડ કદમાં મોટા થાય છે અને અંડકોષો પરિપક્વ બનવા લાગે છે. માદામાં દર મહિને એક અંડકોષ મુક્ત થવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે.
૫. લિંગ નિશ્ચયન (Sex Determination)
માનવ શરીરમાં 23 જોડ (49 રંગસૂત્રો) હોય છે, જેમાં એક જોડ લિંગી રંગસૂત્રો છે. સ્ત્રીઓમાં બંને રંગસૂત્ર X હોય છે (XX) જ્યારે પુરુષોમાં એક X અને એક Y રંગસૂત્ર હોય છે (XY). જો પિતાનું X રંગસૂત્ર માતાના X સાથે ફલિત થાય તો બાળકી (XX) જન્મે છે, અને જો પિતાનું Y રંગસૂત્ર માતાના X સાથે ફલિત થાય તો બાળક (XY) છોકરો જન્મે છે.
૬. અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ અને તેના કાર્યો
અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ નલિકાવિહીન હોય છે જે પોતાના રસાયણો (અંતઃસ્ત્રાવો) સીધા રુધિરમાં ઠાલવે છે. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ અન્ય ગ્રંથિઓને નિયંત્રિત કરે છે. થાઇરોઇડ શારીરિક વૃદ્ધિ અને ચયાપચય સંભાળે છે, સ્વાદુપિંડ શર્કરા નિયંત્રિત કરે છે, અને એડ્રિનલ ગ્રંથિ કટોકટીમાં શરીરને તૈયાર કરે છે.
૭. એડ્રિનલિન અને કટોકટીની સ્થિતિ
એડ્રિનલ ગ્રંથિ દ્વારા 'એડ્રિનલિન' અંતઃસ્ત્રાવ સ્રવિત થાય છે. જ્યારે વ્યક્તિ ડર, ગુસ્સો, ઉત્તેજના કે ચિંતામાં હોય ત્યારે આ અંતઃસ્ત્રાવ રુધિરમાં ભરાય છે. તે હૃદયના ધબકારા વધારે છે, શ્વાસ ઝડપી બનાવે છે અને શરીરને તણાવ કે આપાતકાલીન પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે શક્તિ પૂરી પાડે છે.
૮. થાઇરોઇડ અને ગોઇટર રોગ
થાઇરોઇડ ગ્રંથિને થાઇરોક્સિન અંતઃસ્ત્રાવ બનાવવા માટે આયોડિન યુક્ત પાણી અને ખોરાકની જરૂર પડે છે. જો આહારમાં આયોડિનની પૂરતી માત્રા ન હોય તો થાઇરોઇડ ગ્રંથિ ફૂલી જાય છે, જેનાથી ગળાનો ભાગ સૂજી જાય છે. આ રોગને 'ગોઇટર' (ගلગंड) કહેવામાં આવે છે.
૯. કિશોરાવસ્થામાં પોષણ અને સમતોલ આહાર
કિશોરાવસ્થા એ ઝડપી વૃદ્ધિ અને વિકાસનો સમય છે, તેથી આ સમયે સમતોલ આહાર (Balanced Diet) અત્યંત આવશ્યક છે. આહારમાં પ્રોટીન, કાર્બોહાઇડ્રેટ, વિટામિન્સ અને ખનિજ ક્ષારો પૂરતા પ્રમાણમાં હોવા જોઈએ. લોહતત્વ (Iron) ની ઉણપથી એનિમિયા (રુધિરની અછત) થઈ શકે છે, તેથી લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી અને ફળો ખાવા જોઈએ.
૧૦. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય
શરીરમાં સ્વેદ અને તૈલ ગ્રંથિઓની વધુ પડતી સક્રિયતાથી પરસેવો અને દુર્ગંધ થાય છે, તેથી દરરોજ સ્નાન કરવું જરૂરી છે. ખાસ કરીને છોકરીઓએ ઋતુસ્ત્રાવ દરમિયાન સ્વચ્છતાનું વિશેષ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. આ ઉપરાંત, ડ્રગ્સ કે નશાકારક પદાર્થોથી દૂર રહીને માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય જાળવવું અનિવાર્ય છે.
📖 વ્યાખ્યાઓ
૧. કિશોરાવસ્થા (Adolescence): જીવનનો એ સમયગાળો જેમાં શરીરમાં એવા પરિવર્તનો થાય છે જેના પરિણામે પ્રજનનની પરિપક્વતા પ્રાપ્ત થાય છે, તેને કિશોરાવસ્થા કહે છે (સામાન્ય રીતે ૧૧ થી ૧૯ વર્ષ).
૨. તરુણાવસ્થા (Puberty): કિશોરાવસ્થાનો તે પ્રારંભિક સમય કે જેમાં કિશોરો પ્રજનનક્ષમ બને છે અને તેમના શરીરમાં જાતીય પરિપક્વતા આવે છે તેને તરુણાવસ્થા કહે છે.
૩. અંતઃસ્ત્રાવ (Hormones): અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક પદાર્થો જે સીધા રુધિરમાં ભરાઈને શરીરના વિવિધ ભાગોના વિકાસ અને કાર્યોનું નિયંત્રણ કરે છે.
૪. ગૌણ જાતીય લક્ષણો (Secondary Sexual Characters): જે શારીરિક લક્ષણો નર અને માદાને એકબીજાથી અલગ ઓળખવામાં મદદ કરે છે (દા.ત. સ્તન વિકાસ, દાઢી-મૂછ) તેને ગૌણ જાતીય લક્ષણો કહે છે.
૫. ટેસ્ટોસ્ટેરોન (Testosterone): નર (છોકરાઓમાં) શુક્રપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો મુખ્ય જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ જે ગૌણ જાતીય લક્ષણો અને શુક્રકોષ નિર્માણ માટે જવાબદાર છે.
૬. ઇસ્ટ્રોજન (Estrogen): માદા (છોકરીઓમાં) અંડપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો સ્ત્રી જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ જે સ્તન વિકાસ અને પ્રજનન અંગોના પરિપક્વ થવામાં મદદ કરે છે.
૭. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ (Pituitary Gland): મગજ સાથે જોડાયેલી મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ જે વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ સહિત અન્ય તમામ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓના કાર્યોને નિયંત્રિત કરે છે.
૮. થાઇરોઇડ ગ્રંથિ (Thyroid Gland): ગળાના ભાગે આવેલી ગ્રંથિ જે થાઇરોક્સિન અંતઃસ્ત્રાવ ઉત્પન્ન કરી શરીરના ચયાપચય અને વૃદ્ધિનું નિયંત્રણ કરે છે.
૯. ઇન્સ્યુલિન (Insulin): સ્વાદુપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો અંતઃસ્ત્રાવ જે રુધિરમાં શર્કરા (ગ્લુકોઝ) ના પ્રમાણને નિયંત્રિત રાખે છે.
૧૦. એડ્રિનલિન (Adrenaline): એડ્રિનલ ગ્રંથિ દ્વારા સ્રવિત થતો અંતઃસ્ત્રાવ જે ડર, ગુસ્સો કે કટોકટીની સ્થિતિમાં શરીરને સામનો કરવા માટે સક્રિય કરે છે.
૧૧. સ્વરપેટી (Voice Box / Larynx): શ્વાસનળીના ઉપરના ભાગે આવેલી રચના જેના કંપનથી અવાજ ઉત્પન્ન થાય છે અને તરુણાવસ્થામાં છોકરાઓમાં તે મોટી થાય છે.
૧૨. ઋતુસ્ત્રાવ (Menstruation): સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાશયની દીવાલ તૂટવાથી રુધિર અને અંડકોષ યોનિમાર્ગ દ્વારા બહાર આવવાની દર મહિને થતી કુદરતી પ્રક્રિયા.
⚖️ તફાવતો
૧. પ્રાથમિક જાતીય લક્ષણો અને ગૌણ જાતીય લક્ષણો
| મુદ્દો | પ્રાથમિક જાતીય લક્ષણો | ગૌણ જાતીય લક્ષણો |
|---|---|---|
| અર્થ / વ્યાખ્યા | જે પ્રજનન અંગો જન્મથી જ હાજર હોય છે અને પ્રજનન માટે સીધા જવાબદાર છે. | જે લક્ષણો તરુણાવસ્થા દરમિયાન વિકસે છે અને સ્ત્રી-પુરુષને અલગ તારવે છે. |
| વિકાસનો સમય | આ અંગો જન્મના સમયથી જ બાળકમાં હાજર હોય છે. | આ લક્ષણો કિશોરાવસ્થા કે તરુણાવસ્થા દરમિયાન જ વિકસિત થાય છે. |
| ઉદાહરણો | નરમાં શુક્રપિંડ અને માદામાં અંડપિંડ તથા ગર્ભાશય. | છોકરાઓમાં દાઢી-મૂછ, અવાજ ઘેરો થવો; છોકરીઓમાં સ્તન વિકાસ. |
᱒. ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને ઇસ્ટ્રોજન
| મુદ્દો | ટેસ્ટોસ્ટેરોન (Testosterone) | ઇસ્ટ્રોજન (Estrogen) |
|---|---|---|
| કોના દ્વારા ઉત્પન્ન થાય? | નર પ્રજનન અંગ શુક્રપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. | માદા પ્રજનન અંગ અંડપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. |
| મુખ્ય કાર્ય | છોકરાઓમાં ગૌણ જાતીય લક્ષણો અને શુક્રકોષોના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરે છે. | છોકરીઓમાં સ્તન વિકાસ, ઋતુસ્ત્રાવ અને ગૌણ જાતીય લક્ષણો વિકસાવે છે. |
✏️ ખાલી જગ્યાઓ
- કિશોરાવસ્થાનો સમયગાળો સામાન્ય રીતે ૧૧ થી ૧૯ વર્ષનો હોય છે.
- તરુણાવસ્થાની શરૂઆત પ્રજનન અંગોના પરિપક્વ થવાથી થાય છે.
- શરીરમાં થતાં પરિવર્તનો માટે અંતઃસ્ત્રાવો જવાબદાર છે.
- પિટ્યુટરી ગ્રંથિને મુખ્ય ગ્રંથિ પણ કહે છે.
- નર હૉર્મોનને ટેસ્ટોસ્ટેરોન કહે છે.
- માદા હૉર્મોનને ઇસ્ટ્રોજન કહે છે.
- થાઇરોઇડ ગ્રંથિના અતિસ્રાવ કે અલ્પસ્રાવથી ગોઇટર રોગ થાય છે.
- આયોડિનની ઉણપથી થતો રોગ ગોઇટર છે.
- ઇન્સ્યુલિન અંતઃસ્ત્રાવ સ્વાદુપિંડ દ્વારા સ્રવે છે.
- એડ્રિનલિન ગ્રંથિને કટોકટીની ગ્રંથિ કહે છે.
- છોકરાઓમાં સ્વરપેટી મોટી થવાથી તેને કંપમણ્ડિ કહે છે.
- માનવ શરીરમાં રંગસૂત્રોની જોડ ૨૩ હોય છે.
- સ્ત્રીઓમાં લિંગી રંગસૂત્રો XX હોય છે.
- પુરુષોમાં લિંગી રંગસૂત્રો XY હોય છે.
- ઋતુસ્ત્રાવ સામાન્ય રીતે ૨૮ થી ૩૦ દિવસના અંતરાલે થાય છે.
- પ્રથમ ઋતુસ્ત્રાવને રજોદર્શન કહે છે.
- ઋતુસ્ત્રાવના બંધ થવાની અવસ્થાને રજોનિવૃત્તિ કહે છે.
- કિશોરો માટે સમતોલ આહાર ખૂબ જ જરૂરી છે.
- લોહતત્વની ઉણપથી એનિમિયા થાય છે.
- વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા જાળવવાથી ચેપી રોગો અટકે છે.
❓ ટૂંકા પ્રશ્નો
૧. કિશોરાવસ્થા એટલે શું? - ૧૧ થી ૧૯ વર્ષની ઉંમર.
૨. તરુણાવસ્થાનો અર્થ? - પ્રજનનક્ષમ બનવાની અવસ્થા.
૩. શરીરમાં રાસાયણિક નિયંત્રણ કોણ કરે? - અંતઃસ્ત્રાવો.
૪. નલિકાવિહીન ગ્રંથિઓ શું કહેવાય? - અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ.
૫. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ ક્યાં આવેલી છે? - મગજની નીચે.
૬. નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ કયો? - ટેસ્ટોસ્ટેરોન.
૭. માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ કયો? - ઇસ્ટ્રોજન.
૮. છોકરાઓમાં ગળા પર શું ઉપસી આવે? - કંપમણ્ડિ (Adam's Apple).
૯. સ્વેદ અને તૈલ ગ્રંથિઓ સક્રિય થવાથી શું થાય? - ખીલ.
૧૦. શુક્રકોષો ક્યાં ઉત્પન્ન થાય? - શુક્રપિંડમાં.
૧૧. અંડકોષો ક્યાં ઉત્પન્ન થાય? - અંડપિંડમાં.
૧૨. ગર્ભસ્થ શિશુનું લિંગ કોના પર આધારિત? - પિતાના રંગસૂત્ર પર.
૧૩. પિતાનું કયું રંગસૂત્ર છોકરી માટે જવાબદાર? - X રંગસૂત્ર.
૧૪. પિતાનું કયું રંગસૂત્ર છોકરા માટે જવાબદાર? - Y રંગસૂત્ર.
૧૫. થાઇરોઇડ ગ્રંથિ ક્યાં હોય? - ગળામાં.
૧૬. થાઇરોઇડ માટે કયું તત્વ જરૂરી? - આયોડિન.
૧૭. આયોડિનની ઉણપથી કયો રોગ? - ગોઇટર.
૧૮. સ્વાદુપિંડ કયો અંતઃસ્ત્રાવ સ્રવે? - ઇન્સ્યુલિન.
૧૯. ઇન્સ્યુલિનની ઉણપથી કયો રોગ? - ડાયાબિટીસ (मधुमेह).
૨૦. એડ્રિનલ ગ્રંથિ કયો અંતઃસ્ત્રાવ આપે? - એડ્રિનલિન.
૨૧. કટોકટીમાં કયો અંતઃસ્ત્રાવ સક્રિય? - એડ્રિનલિન.
૨૨. પ્રથમ ઋતુસ્ત્રાવને શું કહેવાય? - રજોદર્શન.
૨૩. ઋતુસ્ત્રાવ બંધ થવાની અવસ્થા? - રજોનિવૃત્તિ.
૨૪. રજોનિવૃત્તિ કઈ ઉંમરે થાય? - ૪૫ થી ૫૦ વર્ષની ઉંમરે.
૨૫. માનવ શરીરમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા? - ૪૬ (૨૩ જોડ).
૨૬. કિશોરો માટે કેવો આહાર જરૂરી? - સમતોલ આહાર.
૨૭. લોહતત્વની ઉણપથી શું થાય? - એનિમિયા (રક્તલ્પતા).
૨૮. ચિપ્સ અને જંક ફુડમાં શું હોય? - પોષક તત્વો ઓછા.
૨૯. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા શા માટે જરૂરી? - સ્વાસ્થ્ય અને રોગમુક્તિ માટે.
૩૦. એઈડ્સ (AIDS) શેનાથી ફેલાય? - HIV વાયરસથી.
૩૧. HIV કેવી રીતે ફેલાઈ શકે? - સંક્રમિત સૂચિ કે રુધિર દ્વારા.
૩૨. નશાકારક પદાર્થોથી શું નુકસાન? - માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય બગડે.
૩૩. તરુણોમાં ઊંચાઈનો વધારો શેના પર આધારિત? - જનીનો અને પોષણ પર.
૩૪. છોકરીઓની ઊંચાઈ કઈ ઉંમરે પૂર્ણ થાય? - આશરે ૧૮ વર્ષે.
૩૫. છોકરાઓની ઊંચાઈ કઈ ઉંમરે પૂર્ણ થાય? - આશરે ૧૮-૧૯ વર્ષે.
૩૬. ગૌણ જાતીય લક્ષણો કોણ નિયંત્રિત કરે? - અંતઃસ્ત્રાવો.
૩૭. શુક્રપિંડ અને અંડપિંડ શું છે? - પ્રજનન અંગો / અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ.
૩૮. સ્ત્રીઓમાં અંડકોષ મુક્ત થવાની આવૃત્તિ? - દર મહિને એક.
૩૯. ગર્ભાશયની દીવાલ શાના માટે તૈયાર થાય? - ફલિત અંડકોષના સ્વીકાર માટે.
૪૦. ફલન ન થાય તો શું થાય? - ઋતુસ્ત્રાવ.
૪૧. કિશોરાવસ્થામાં મૂડ સ્વિંગ્સનું કારણ? - હોર્મોનલ ફેરફારો.
૪૨. કયા વિટામિન્સ ફળોમાંથી મળે? - વિટામિન C વગેરે.
૪૩. દૂધમાં કયા પોષક તત્વો હોય? - કેલ્શિયમ અને પ્રોટીન.
૪૪. શારીરિક શ્રમ માટે શું જરૂરી? - કેલરીયુક્ત પૌષ્ટિક ખોરાક.
૪૫. ટીનેજર્સ શબ્દ કયા દેશથી લોકપ્રિય? - વૈશ્વિક સ્તરે.
૪૬. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ ક્યાં આવેલી છે? - મગજના તળિયે.
૪૭. છોકરાઓનો અવાજ કેમ ઘેરો થાય? - સ્વરપેટીના વિકાસથી.
૪૮. એડ્રિનલ ગ્રંથિ ક્યાં આવેલી હોય? - મૂત્રપિંડની ઉપર.
૪૯. કયા ગ્રંથિના સ્ત્રાવથી ડર ઘટે કે વધે? - એડ્રિનલિન.
૫૦. સ્વાસ્થ્ય જાળવવા શું કરવું જોઈએ? - નિયમિત વ્યાયામ અને સમતોલ આહાર.
🔬 વૈજ્ઞાનિક કારણો
૧. તરુણાવસ્થામાં ચહેરા પર ખીલ અને ફોલ્લીઓ થાય છે. - કારણ: તરુણાવસ્થા દરમિયાન શરીરમાં પરસેવો વળતી સ્વેદ ગ્રંથિઓ અને તેલ ઉત્પન્ન કરતી તૈલ ગ્રંથિઓની પ્રવૃત્તિ ખૂબ જ વધી જાય છે. આ ગ્રંથિઓમાંથી વધુ પડતો સ્ત્રાવ થવાને કારણે ત્વચાના છિદ્રો બંધ થઈ જાય છે, જેના પરિણામે કિશોરોના ચહેરા પર ખીલ અને ફોલ્લીઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
૨. છોકરાઓનો અવાજ કિશોરાવસ્થામાં ફાટી જાય છે અથવા ઘેરો બને છે. - કારણ: તરુણાવસ્થા દરમિયાન છોકરાઓમાં સ્વરપેટી (Voice Box) નો વિકાસ ખૂબ ઝડપથી થાય છે અને તે કદમાં મોટી બને છે. આ વધેલી સ્વરપેટી ગળાના ભાગે બહાર તરફ 'કંપમણ્ડિ' તરીકે ઉપસી આવે છે. સ્વરપેટીના આ અચાનક વિકાસ અને સ્નાયુઓનાં નિયંત્રણના અભાવને કારણે તેમનો અવાજ ફાટેલો કે ઘેરો બને છે.
૩. બાળકના જન્મનું લિંગ (છોકરો કે છોકરી) પિતાના રંગસૂત્ર પર આધારિત છે. - કારણ: સ્ત્રીઓમાં બંને લિંગી રંગસૂત્રો સમાન એટલે કે (XX) હોય છે, તેથી તેઓ માત્ર X રંગસૂત્રવાળા જ અંડકોષ ઉત્પન્ન કરે છે. પુરુષોમાં એક X અને એક Y રંગસૂત્ર (XY) હોવાથી તેઓ બે પ્રકારના શુક્રકોષો ઉત્પન્ન કરે છે. જ્યારે પિતાનું X રંગસૂત્ર માતાના X સાથે જોડાય તો પુત્રી થાય છે અને Y રંગસૂત્ર જોડાય તો પુત્ર થાય છે, તેથી લિંગનિશ્ચયન પિતાના રંગસૂત્ર પર નિર્ભર છે.
૪. આહારમાં આયોડિનની પૂરતી માત્રા ન હોય તો ગોઇટર રોગ થાય છે. - કારણ: ગળામાં આવેલી થાઇરોઇડ ગ્રંથિને 'થાઇરોક્સિન' નામનો અંતઃસ્ત્રાવ બનાવવા માટે આયોડિન અનિવાર્ય છે. જો આપણા ખોરાક કે પાણીમાં આયોડિનની ઉણપ સર્જાય, તો થાઇરોઇડ ગ્રંથિ પૂરતો અંતઃસ્ત્રાવ બનાવી શકતી નથી અને તેની પૂર્તિ માટે તે કદમાં મોટી થઈ જાય છે. આનાથી ગળાનો ભાગ ફૂલી જાય છે જેને ગોઇટર રોગ કહે છે.
૫. કિશોરાવસ્થામાં સમતોલ આહાર લેવો અત્યંત આવશ્યક છે. - કારણ: કિશોરાવસ્થા એ માનવ શરીરના ઝડપી શારીરિક વિકાસ, હાડકાંની મજબૂતાઈ અને અંગોના પરિપક્વ થવાનો સમયગાળો છે. આ તબક્કે શરીરને સામાન્ય કરતાં વધુ પોષક તત્વો (પ્રોટીન, કાર્બોહાઇડ્રેટ, વિટામિન્સ અને ખનિજો) ની જરૂર પડે છે. યોગ્ય પોષણ વિના શરીરની વૃદ્ધિ અટકે છે અને એનીમિયા જેવા રોગો થઈ શકે છે.
૬. ડર કે ગુસ્સાની સ્થિતિમાં શ્વાસ અને ધબકારા વધી જાય છે. - કારણ: જ્યારે વ્યક્તિ ડર, ગુસ્સો કે માનસિક તણાવમાં હોય છે, ત્યારે એડ્રિનલ ગ્રંથિમાંથી 'એડ્રિનલિન' અંતઃસ્ત્રાવ મોટા પ્રમાણમાં રુધિરમાં ઠલવાય છે. આ અંતઃસ્ત્રાવ હૃદયના ધબકારા અને શ્વાસની ઝડપને વધારે છે જેથી શરીરના સ્નાયુઓને વધુ ઓક્સિજન અને શક્તિ મળી રહે અને કટોકટીનો સામનો થઈ શકે.
૭. પિટ્યુટરી ગ્રંથિને મુખ્ય ગ્રંથિ (Master Gland) કહેવામાં આવે છે. - કારણ: પિટ્યુટરી ગ્રંથિ મગજની નીચે આવેલી એક નાની ગ્રંથિ છે જે માત્ર પોતાના અંતઃસ્ત્રાવ છોડતી નથી, પરંતુ શરીરની અન્ય તમામ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (જેવી કે થાઇરોઇડ, શુક્રપિંડ, અંડપિંડ અને એડ્રિનલ) ના સ્ત્રાવો અને કાર્યોને ઉત્તેજિત અને નિયંત્રિત કરે છે. આથી તેને મુખ્ય ગ્રંથિ કહે છે.
૮. સ્ત્રીઓમાં દર મહિને ઋતુસ્ત્રાવ થાય છે. - કારણ: સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાશયની દીવાલ દર મહિને ગર્ભના સ્વીકાર અને પોષણ માટે જાડી અને રુધિરવાહિનીયુક્ત બને છે. જો અંડકોષનું શુક્રકોષ દ્વારા ફલન ન થાય, તો આ ફલિત ન થયેલ અંડકોષ અને ગર્ભાશયની જાડી દીવાલ તેના પેશીઓ તથા રુધિર સાથે યોનિમાર્ગ દ્વારા બહાર આવે છે. આ ચક્ર નિયમિત રીતે દર મહિને પુનરાવર્તિત થાય છે.
૯. કિશોરોમાં મૂડ સ્વિંગ્સ (મનોદશામાં અચાનક બદલાવ) જોવા મળે છે. - કારણ: કિશોરાવસ્થા દરમિયાન શરીરમાં વિવિધ અંતઃસ્ત્રાવોનું પ્રમાણ ઝડપથી બદલાતું રહે છે. મગજના વિકાસ અને હોર્મોનલ અસંતુલનને કારણે કિશોરો ઘણીવાર વધુ ભાવનાત્મક બને છે અને તેમના મિજાજ કે મનોદશામાં અચાનક ચઢાવ-ઉતાર (મૂડ સ્વિંગ્સ) જોવા મળે છે.
૧૦. નશાકારક પદાર્થો (ડ્રગ્સ) નું સેવન શરીર માટે અત્યંત ઘાતક છે. - કારણ: નશાકારક પદાર્થો માનવ મગજની ચેતાશક્તિ અને કિશોરોની માનસિક સ્થિરતા પર સીધી ગંભીર અસર કરે છે. તેનું સેવન કરવાથી વ્યક્તિ તેની આદતનો શિકાર બને છે, રોગપ્રતિકારક શક્તિ નાશ પામે છે (જેવા કે HIV/AIDS નું જોખમ વધવું) અને અંતે વ્યક્તિનું શારીરિક તથા માનસિક જીવન બરબાદ થઈ જાય છે.
No comments:
Post a Comment
Thanks for comment.....!!!