2.પ્રાણીઓમાં પોષણ (Nutrition in Animals)

📚

અગત્યની નોંધ

1. પ્રાણી પોષણ

• પ્રાણીઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવી શકતાં નથી. તેઓ ખોરાક પ્રત્યક્ષ રીતે વનસ્પતિમાંથી અથવા પરોક્ષ રીતે વનસ્પતિ ખાતાં પ્રાણીઓને ખાઈને મેળવે છે.
• કેટલાક પ્રાણીઓ વનસ્પતિ તથા પ્રાણીઓ બંને ખાય છે.
• પ્રાણી પોષણમાં પોષક તત્ત્વોની જરૂરિયાત, ખોરાક ગ્રહણ કરવાની પદ્ધતિ અને તેનો શરીરમાં વપરાશનો સમાવેશ થાય છે.
• જટિલ ખોરાક ઘટકોને શરીર ઉપયોગ કરી શકે તેવા સરળ સ્વરૂપમાં ફેરવવાની પ્રક્રિયાને પાચન કહે છે.

2. ખોરાક લેવાની જુદી જુદી પદ્ધતિઓ

ચૂસીને: મધમાખી અને હમિંગ બર્ડ વનસ્પતિમાંથી રસ ચૂસે છે.

ગળી જઈને: અજગર જેવા સાપ પ્રાણીઓને ગળી જાય છે.

ગાળીને: કેટલાંક જલીય પ્રાણીઓ પાણીમાં રહેલા સૂક્ષ્મ ખોરાક કણોને ગાળીને ખાય છે.

માતાના દૂધથી: નાનું બાળક અને ઘણા પ્રાણીઓ માતાના દૂધ પર નભે છે.

3. મનુષ્યમાં પાચનતંત્ર

પાચનમાર્ગ મુખગુહાથી શરૂ થાય છે અને મળદ્વાર પર અંત પામે છે. તેના મુખ્ય ભાગો:

મુખગુહા→અન્નનળી→જઠર→નાનું આંતરડું→મોટું આંતરડું→મળાશય→મળદ્વાર

પાચનમાર્ગ સાથે સંકળાયેલી ગ્રંથિઓમાં લાળગ્રંથિ, યકૃત અને સ્વાદુપિંડનો સમાવેશ થાય છે.

4. મુખ અને મુખગુહા

• ખોરાક મોં દ્વારા ગ્રહણ થાય છે. શરીરની અંદર ખોરાક લેવાની પ્રક્રિયાને અંતઃગ્રહણ (Ingestion) કહે છે.
• દાંત ખોરાકને ચાવીને યાંત્રિક રીતે નાના ટુકડામાં ફેરવે છે.
• લાળગ્રંથિમાંથી લાળરસ નીકળે છે. લાળ સ્ટાર્ચનું સરળ શર્કરામાં રૂપાંતરણ કરવામાં મદદ કરે છે.
• જીભ ખોરાકને લાળ સાથે ભેળવવા, ગળવા અને સ્વાદ પારખવામાં મદદ કરે છે.
• ખોરાક લીધા પછી દાંત સાફ ન કરવામાં આવે તો બેક્ટેરિયા શર્કરાને તોડીને એસિડ બનાવે છે અને દાંતનો સડો થઈ શકે છે.

5. અન્નનળી

ગળેલો ખોરાક અન્નનળીમાંથી નીચેની તરફ જાય છે. અન્નનળીની દીવાલનું હલનચલન ખોરાકને આગળ ધકેલે છે. આ પ્રકારનું હલનચલન પાચનમાર્ગમાં પણ જોવા મળે છે.

6. જઠર

• જઠર જાડી દીવાલવાળી, પહોળા J આકારની કોથળી છે.
• જઠરની અંદરની દીવાલ શ્લેષ્મ, હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ અને પાચકરસોનો સ્રાવ કરે છે.
• શ્લેષ્મ જઠરની અંદરની દીવાલનું રક્ષણ કરે છે.
• હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ ખોરાક સાથે આવેલા ઘણા બેક્ટેરિયાને મારી નાખે છે.
• જઠરના પાચકરસો પ્રોટીનના પાચનમાં મદદ કરે છે.

7. નાનું આંતરડું, યકૃત અને સ્વાદુપિંડ

• નાનું આંતરડું અત્યંત ગૂંચળામય અને આશરે 7.5 મીટર જેટલું લાંબું હોય છે.
• યકૃત પિત્તરસનો સ્રાવ કરે છે. પિત્તરસ પિત્તાશયમાં સંગ્રહાય છે અને ચરબીના પાચનમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
• સ્વાદુપિંડ જઠરની નીચે આવેલી મોટી ગ્રંથિ છે. તેનો પાચકરસ કાર્બોદિત, પ્રોટીન અને ચરબી પર કાર્ય કરે છે.
• નાના આંતરડામાં કાર્બોદિતનું ગ્લુકોઝ જેવી સરળ શર્કરામાં, ચરબીનું ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલમાં તથા પ્રોટીનનું એમિનો એસિડમાં રૂપાંતરણ થાય છે.

કાર્બોદિત → સરળ શર્કરા (જેમ કે ગ્લુકોઝ)
ચરબી → ફેટી એસિડ + ગ્લિસરોલ
પ્રોટીન → એમિનો એસિડ

8. નાના આંતરડામાં શોષણ અને સ્વાંગીકરણ

• પાચિત ખોરાક નાના આંતરડાની દીવાલમાંથી રુધિરવાહિનીઓમાં જાય છે; તેને અભિશોષણ/શોષણ (Absorption) કહે છે.
• નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આંગળી જેવા અસંખ્ય પ્રવર્ધો હોય છે જેને રસાંકુરો (Villi) કહે છે.
• રસાંકુરો શોષણ માટેની સપાટી વધારે છે.
• શોષાયેલ ખોરાક રુધિરવાહિનીઓ દ્વારા શરીરના વિવિધ અંગો સુધી પહોંચે છે અને શરીરમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે; આને સ્વાંગીકરણ (Assimilation) કહે છે.

9. મોટું આંતરડું

• મોટું આંતરડું નાના આંતરડા કરતાં પહોળું અને ટૂંકું હોય છે અને આશરે 1.5 મીટર જેટલું લાંબું હોય છે.
• તે અપાચિત ખોરાકમાંથી પાણી અને કેટલાક ક્ષારોનું શોષણ કરે છે.
• બાકીનો કચરો મળાશયમાં જાય છે અને પછી મળદ્વાર દ્વારા બહાર નીકળે છે. આને મળત્યાગ (Egestion) કહે છે.

10. ઘાસ ખાતાં પ્રાણીઓમાં પાચન

• ગાય, ભેંસ, હરણ વગેરે ઘાસ ખાનાર પ્રાણીઓ ઘાસ ઝડપથી ગળી જઈને જઠરના એક ભાગમાં સંગ્રહ કરે છે, જેને આમાશય/રુમેન કહે છે.
• અર્ધપાચિત ખોરાક પાછો મોંમાં આવે છે અને પ્રાણી તેને ફરીથી ચાવે છે. આ પ્રક્રિયાને વાગોળવું (Rumination) કહે છે.
• આવા પ્રાણીઓને વાગોળનાર (Ruminant) કહે છે.
• ઘાસમાં સેલ્યુલોઝ વધુ હોય છે. વાગોળનાર પ્રાણીઓના આમાશયમાં રહેલા બેક્ટેરિયા સેલ્યુલોઝના પાચનમાં મદદ કરે છે.
• ઘોડા અને સસલા જેવા પ્રાણીઓમાં અન્નનળી અને નાના આંતરડાં વચ્ચે અંધાંત્ર જેવી કોથળી હોય છે, જ્યાં કેટલાક બેક્ટેરિયા સેલ્યુલોઝના પાચનમાં મદદ કરે છે.

11. અમીબામાં ખોરાક ગ્રહણ અને પાચન

• અમીબા તળાવના પાણીમાં જોવા મળતો સૂક્ષ્મજીવ છે.
• તે ખોરાક પકડવા અને હલનચલન માટે આંગળી જેવા પ્રવર્ધો બનાવે છે, જેને કૂટપાદ/ખોટા પગ (Pseudopodia) કહે છે.
• કૂટપાદ ખોરાકની આસપાસ ફેલાઈને તેને ગળી જાય છે અને ખોરાક ખોરાકની રસધાની (Food vacuole)માં ફસાય છે.
• રસધાનીમાં પાચકરસો ખોરાકને સરળ પદાર્થોમાં ફેરવે છે. પાચિત ખોરાક શોષાય છે.
• વધેલો અપાચિત ખોરાક રસધાની દ્વારા શરીરમાંથી બહાર ફેંકાય છે.

12. ઝાડા (Diarrhoea) — પુસ્તકમાં આપેલી નોંધ

વારંવાર પાણી જેવું પ્રવાહી મળ નીકળે તેને ઝાડા કહે છે. તે ચેપ, ફૂડ પોઇઝનિંગ અથવા અપચાને કારણે થઈ શકે છે. પુસ્તકમાં શરીરમાંથી પાણી અને ક્ષારોના વધુ પડતા નિકાલને કારણે થતી આ સ્થિતિને અવગણવી નહીં અને તબીબી સલાહ લેવાની સાથે ORS આપવાની નોંધ છે.

મહત્વપૂર્ણ: આ આરોગ્યસંબંધિત પુસ્તકની માહિતી છે; ગંભીર લક્ષણો હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી.

⚖️

તફાવત

1. અંતઃગ્રહણ અને મળત્યાગ

અંતઃગ્રહણ (Ingestion)	મળત્યાગ (Egestion)
ખોરાકને શરીરની અંદર લેવાની પ્રક્રિયા.	અપાચિત/વણશોષાયેલ ખોરાકને શરીરની બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયા.

2. પાચન અને શોષણ

પાચન	શોષણ
જટિલ ખોરાક ઘટકોને સરળ ઘટકોમાં ફેરવવાની પ્રક્રિયા.	પાચિત ખોરાકનું નાના આંતરડાની દીવાલમાંથી રુધિરવાહિનીઓમાં જવું.

3. શોષણ અને સ્વાંગીકરણ

શોષણ	સ્વાંગીકરણ
પાચિત ખોરાક નાના આંતરડાની દીવાલમાંથી રુધિરવાહિનીઓમાં જાય છે.	શોષાયેલ ખોરાક શરીરના વિવિધ અંગો સુધી પહોંચીને વૃદ્ધિ, જાળવણી અને શરીરના જરૂરી ઘટકોના બંધારણમાં વપરાય છે.

4. મનુષ્ય અને વાગોળનાર પ્રાણીમાં સેલ્યુલોઝનું પાચન

મનુષ્ય	વાગોળનાર પ્રાણી
મનુષ્ય સેલ્યુલોઝનું પાચન કરી શકતો નથી.	આમાશયમાં રહેલા બેક્ટેરિયાની મદદથી સેલ્યુલોઝનું પાચન કરી શકે છે.

5. મનુષ્ય અને અમીબાનું પોષણ

સામ્યતા	જુદાપણું
બંનેમાં ખોરાકનું પાચન થાય છે, પાચિત ખોરાકનો ઉપયોગ થાય છે અને અપાચિત ખોરાક બહાર કાઢવામાં આવે છે.	મનુષ્યમાં મુખ, પાચનમાર્ગ અને વિવિધ પાચક ગ્રંથિઓ છે; અમીબામાં કૂટપાદ અને ખોરાકની રસધાની દ્વારા ખોરાક ગ્રહણ તથા પાચન થાય છે.

📖

વ્યાખ્યાઓ / પારિભાષિક શબ્દો

પોષણ Nutrition

સજીવને ખોરાક મેળવવા, તેનું પાચન કરવા અને શરીરમાં તેનો ઉપયોગ કરવા સંબંધિત પ્રક્રિયા.

પાચન Digestion

જટિલ ખોરાક ઘટકોનું સરળ સ્વરૂપમાં રૂપાંતરણ કરવાની પ્રક્રિયા.

અંતઃગ્રહણ Ingestion

ખોરાકને શરીરની અંદર લેવાની પ્રક્રિયા.

અભિશોષણ / શોષણ Absorption

પાચિત ખોરાકનું નાના આંતરડાની દીવાલમાંથી રુધિરવાહિનીઓમાં જવું.

સ્વાંગીકરણ Assimilation

શોષાયેલ ખોરાકનો શરીરના વિવિધ ભાગોમાં ઉપયોગ થવાની પ્રક્રિયા.

મળત્યાગ Egestion

અપાચિત અને વણશોષાયેલ ખોરાકનો શરીરમાંથી બહાર નિકાલ.

રસાંકુરો Villi

નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આવેલા આંગળી જેવા પ્રવર્ધો, જે શોષણની સપાટી વધારે છે.

અન્નનળી Oesophagus

મુખમાંથી ગળેલો ખોરાક જઠર સુધી પહોંચાડતી નળી.

મુખગુહા Buccal cavity

મોંનો એવો ભાગ જ્યાં ખોરાક ચવાય છે અને લાળ સાથે ભળે છે.

લાળગ્રંથિ Salivary gland

લાળરસનો સ્રાવ કરતી ગ્રંથિ.

લાળરસ Saliva

મુખમાં સ્રવતો રસ, જે સ્ટાર્ચના પાચનની શરૂઆતમાં મદદ કરે છે.

પિત્ત Bile

યકૃત દ્વારા ઉત્પન્ન થતો રસ, જે ચરબીના પાચનમાં મદદરૂપ થાય છે.

પિત્તાશય Gall bladder

પિત્તરસ સંગ્રહિત રહેતી કોથળી.

સ્વાદુપિંડ Pancreas

જઠરની નીચે આવેલી ગ્રંથિ, જેનો પાચકરસ કાર્બોદિત, પ્રોટીન અને ચરબી પર કાર્ય કરે છે.

યકૃત Liver

શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ; તે પિત્તરસનો સ્રાવ કરે છે.

વાગોળવું Rumination

વાગોળનાર પ્રાણી દ્વારા ગળી ગયેલું અર્ધપાચિત ઘાસ પાછું મોંમાં લાવી ફરી ચાવવાની પ્રક્રિયા.

વાગોળનાર Ruminant

વાગોળવાની પ્રક્રિયા કરતા પ્રાણી, જેમ કે ગાય, ભેંસ અને હરણ.

આમાશય Rumen

વાગોળનાર પ્રાણીઓના જઠરનો તે ભાગ જેમાં ગળી ગયેલું ઘાસ સંગ્રહાય છે અને બેક્ટેરિયા સેલ્યુલોઝના પાચનમાં મદદ કરે છે.

કૂટપાદ / ખોટા પગ Pseudopodia

અમીબાના આંગળી જેવા પ્રવર્ધો, જે હલનચલન અને ખોરાક પકડવામાં મદદ કરે છે.

ખોરાકની રસધાની Food vacuole

અમીબામાં ખોરાક ફસાય અને જ્યાં તેના પર પાચકરસો કાર્ય કરે તેવી રસધાની.

સેલ્યુલોઝ Cellulose

ઘાસમાં ભરપૂર પ્રમાણમાં જોવા મળતો કાર્બોદિત ઘટક.

રસધાની Vacuole

અમીબાના કોષરસમાં જોવા મળતી પરપોટા જેવી રચના.

✍️

સ્વાધ્યાયના જવાબો

પ્રશ્ન 1

ખાલી જગ્યા પૂરો.

1. અંતઃગ્રહણ, પાચન, શોષણ, સ્વાંગીકરણ અને મળત્યાગ મનુષ્યમાં પોષણ માટેના મુખ્ય તબક્કા છે.
2. માનવ શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ યકૃત છે.
3. જઠર હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ અને પાચક રસોનો સ્રાવ કરે છે.
4. નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આંગળી જેવા પ્રવર્ધોને રસાંકુરો કહે છે.
5. અમીબા તેના ખોરાકનું પાચન ખોરાકની રસધાનીમાં કરે છે.

પ્રશ્ન 2

સાચાં વિધાન સામે T અને ખોટાં વિધાન સામે F.

1. સ્ટાર્ચનું પાચન જઠરમાં શરૂ થાય છે. — F (ખોટું)
2. જીભ લાળરસને ખોરાકમાં ભેળવવામાં મદદ કરે છે. — T (સાચું)
3. પિત્તાશય થોડા સમય માટે પિત્તરસનો સંગ્રહ કરે છે. — T (સાચું)
4. વાગોળનાર પ્રાણીઓ ગળી ગયેલું ઘાસ મોંમાં પાછું લાવે છે અને થોડા સમય માટે ચાવે છે. — T (સાચું)

પ્રશ્ન 3

સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.

(a) ચરબીનું સંપૂર્ણ પાચન — નાના આંતરડામાં.

(b) અપાચિત ખોરાકમાંથી પાણીનું શોષણ મુખ્યત્વે — મોટા આંતરડામાં.

પ્રશ્ન 4

કૉલમ-I અને કૉલમ-II ના જોડકાં જોડો.

ખોરાકનો ઘટક	પાચનની પેદાશ
કાર્બોદિત	શર્કરા
પ્રોટીન	એમિનો એસિડ
ચરબી	ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ

પ્રશ્ન 5

રસાંકુરો એટલે શું? તેનું સ્થાન અને કાર્ય જણાવો.

નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આવેલા આંગળી જેવા નાના પ્રવર્ધોને રસાંકુરો કહે છે. તે નાના આંતરડામાં આવેલા છે. રસાંકુરો પાચિત ખોરાકના શોષણ માટેની સપાટી વધારે છે અને તેમની સપાટી દ્વારા પાચિત ખોરાકનું શોષણ થાય છે.

પ્રશ્ન 6

પિત્ત ક્યાં ઉત્પન્ન થાય છે? ખોરાકના કયા ઘટકનું પાચન કરવા માટે તે મદદરૂપ થાય છે?

પિત્ત યકૃતમાં ઉત્પન્ન થાય છે. તે ચરબીના પાચનમાં મદદરૂપ થાય છે. પિત્તરસ પિત્તાશયમાં સંગ્રહિત રહે છે.

પ્રશ્ન 7

એવા કયા કાર્બોદિત ઘટકો છે જેનું વાગોળનાર પ્રાણીઓ પાચન કરી શકે છે પરંતુ મનુષ્યો કરી શકતા નથી? શા માટે?

સેલ્યુલોઝનું વાગોળનાર પ્રાણીઓ પાચન કરી શકે છે, જ્યારે મનુષ્ય સેલ્યુલોઝનું પાચન કરી શકતો નથી. વાગોળનાર પ્રાણીઓના આમાશયમાં રહેલા બેક્ટેરિયા સેલ્યુલોઝના પાચનમાં મદદ કરે છે.

પ્રશ્ન 8

આપણને ગ્લુકોઝમાંથી શા માટે તાત્કાલિક ઊર્જા મળે છે?

કોષોમાં ગ્લુકોઝ ઑક્સિજનની મદદથી તૂટે છે. આ પ્રક્રિયામાં કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ અને પાણી ઉત્પન્ન થાય છે તથા શક્તિ છૂટી પડે છે. તેથી ગ્લુકોઝ શરીરને તાત્કાલિક ઉપયોગી ઊર્જા આપે છે.

પ્રશ્ન 9

આપેલ પ્રક્રિયામાં પાચનમાર્ગનો કયો ભાગ સામેલ છે?

• ખોરાકનું શોષણ — નાનું આંતરડું
• ખોરાક ચાવવાની ક્રિયા — મુખ / મુખગુહા
• બેક્ટેરિયાને મારવાની ક્રિયા — જઠર
• ખોરાકનું સંપૂર્ણ પાચન — નાનું આંતરડું
• મળનિર્માણ — મોટું આંતરડું અને મળાશય

પ્રશ્ન 10

અમીબા અને મનુષ્યના પોષણમાં એક-એક સામ્યતા અને જુદાપણું સમજાવો.

સામ્યતા: બંનેમાં ખોરાકનું પાચન થાય છે, પાચિત ખોરાક શોષાય/ઉપયોગમાં લેવાય છે અને અપાચિત ખોરાકનો નિકાલ થાય છે.

જુદાપણું: મનુષ્યમાં પાચન માટે મુખથી મળદ્વાર સુધીનો પાચનમાર્ગ અને વિવિધ પાચક ગ્રંથિઓ હોય છે. અમીબામાં કૂટપાદ દ્વારા ખોરાક લેવામાં આવે છે અને ખોરાકની રસધાનીમાં પાચન થાય છે.

પ્રશ્ન 11

કૉલમ-1 અને કૉલમ-2 ના જોડકાં જોડો.

ભાગ	કાર્ય
લાળગ્રંથિ	લાળરસનો સ્રાવ
જઠર	એસિડનો સ્રાવ
યકૃત	પિત્તરસનો સ્રાવ
મળાશય	અપાચિત ખોરાકનો સંગ્રહ
નાનું આંતરડું	પાચન પૂર્ણ થાય છે
મોટું આંતરડું	પાણીનું શોષણ
મળદ્વાર	મળનો ત્યાગ

પ્રશ્ન 12

પાચનતંત્ર દર્શાવતી આકૃતિ 2.11નું નામનિર્દેશન કરો.

પુસ્તકમાં દર્શાવેલા પાચનતંત્રના મુખ્ય ભાગોના નામ: મુખગુહા, અન્નનળી, જઠર, યકૃત, પિત્તાશય, સ્વાદુપિંડ, નાનું આંતરડું, મોટું આંતરડું, મળાશય અને મળદ્વાર.

પ્રશ્ન 13

શું આપણે માત્ર કાચા, પાંદડાંવાળા શાકભાજી અથવા ઘાસ પર અસ્તિત્વ ટકાવી રાખી શકીએ છીએ? ચર્ચા કરો.

ના. માત્ર કાચાં પાંદડાંવાળા શાકભાજી અથવા ઘાસ પર માનવીનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવું યોગ્ય નથી. ઘાસમાં સેલ્યુલોઝ વધુ હોય છે અને મનુષ્ય સેલ્યુલોઝનું પાચન કરી શકતો નથી. ઉપરાંત શરીરને વિવિધ પોષક તત્ત્વોની જરૂર પડે છે, તેથી વિવિધ પ્રકારનો સંતુલિત ખોરાક જરૂરી છે.

🧠 એક નજરમાં યાદ રાખો

અંતઃગ્રહણ→પાચન→શોષણ→સ્વાંગીકરણ→મળત્યાગ

📘 પ્રાણીઓમાં પોષણ -તૈયાર કર્તા: જયેશ ચૌધરી