2. સજીવ સૃષ્ટિમાં વિવિધતા

પ્રકરણ ૨ : સજીવ સૃષ્ટિમાં વિવિધતા

(The Living Organisms — Diversity in Living Organisms)

🌿 અગત્યની નોંધ

આપણી આસપાસ અનેક પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. આ બધાના આકાર, કદ, રહેઠાણ અને ખોરાક અલગ-અલગ હોય છે, જેને જૈવવિવિધતા કહે છે.

૧. વનસ્પતિઓનું વર્ગીકરણ (જૂથબંધી)

વનસ્પતિને તેની ઊંચાઈ, પ્રકાંડ (થડ) અને ડાળીઓના આધારે ૪ મુખ્ય ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:

1. છોડ (Herbs):

• ઊંચાઈમાં નાના હોય છે.
• તેમનું પ્રકાંડ લીલું અને કૂમળું હોય છે.
• ઉદાહરણ: તુલસી, ટામેટી, ઘાસ.

1. ક્ષુપ (Shrubs):

• મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવે છે.
• પ્રકાંડ કઠણ હોય છે પણ બહુ જાડું હોતું નથી. ડાળીઓ જમીનની નજીકથી ફૂટે છે.
• ઉદાહરણ: જાસૂદ, ગુલાબ, લીંબુ.

1. વૃક્ષ (Trees):

• ખૂબ ઊંચા હોય છે.
• પ્રકાંડ જાડું, કઠણ અને કથ્થાઈ રંગનું હોય છે (જેને આપણે થડ કહીએ છીએ). ડાળીઓ ઊંચાઈ પર હોય છે.
• ઉદાહરણ: આંબો, લીમડો, વડ.

1. વેલા (Climbers/Creepers):

• તેમનું પ્રકાંડ ખૂબ નબળું હોય છે, જેથી તેઓ ટટ્ટાર ઊભા રહી શકતા નથી.
• જો તે જમીન પર પથરાય તો તેને ભૂપ્રસારી કહે છે અને જો કોઈનો આધાર લઈને ઉપર ચઢે તો તેને આરોહી (વેલા) કહે છે.

૨. વનસ્પતિના અંગો વચ્ચેનો સંબંધ (ખાસ યાદ રાખવા જેવો નિયમ)

વનસ્પતિના મૂળ, પાંદડાની નસો (શિરાવિન્યાસ) અને બીજ વચ્ચે એક ચોક્કસ સંબંધ હોય છે:

• દ્વિદળી વનસ્પતિ (Dicot): જેના બીજની બે ફાડ થતી હોય (દા.ત. મગ, ચણા).
• તેના પાંદડામાં નસો જાળીની જેમ પથરાયેલી હોય છે (જાળીદાર શિરાવિન્યાસ).
• તેના મૂળમાં એક મુખ્ય જાડું મૂળ હોય છે (સોટીમૂળ).
• એકદળી વનસ્પતિ (Monocot): જેના બીજની બે ફાડ ન થાય (દા.ત. ઘઉં, મકાઈ, ઘાસ).
• તેના પાંદડામાં નસો સીધી અને સમાંતર હોય છે (સમાંતર શિરાવિન્યાસ).
• તેમાં મુખ્ય મૂળ નથી હોતું પણ દોરા જેવા મૂળનો ગુચ્છો હોય છે (તંતુમૂળ).

૩. પ્રાણીઓની વિવિધતા અને હલનચલન

પ્રાણીઓ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવા માટે અલગ-અલગ રીતો અપનાવે છે:

• અમુક ચાલે છે (પગ વડે), અમુક ઉડે છે (પાંખો વડે), અમુક તરે છે (મીનપક્ષ વડે) તો અમુક પેટે ઘસડાઈને ચાલે છે.

૪. નિવાસસ્થાન (રહેઠાણ) અને અનુકૂલન

• નિવાસસ્થાન: જ્યાં સજીવો રહેતા હોય, ખોરાક મેળવતા હોય અને સુરક્ષિત અનુભવતા હોય તેને તેમનું નિવાસસ્થાન કહેવાય. મુખ્યત્વે બે પ્રકાર છે: ભૂનિવાસ (જમીન પર - જંગલ, રણ, પર્વત) અને જળનિવાસ (પાણીમાં - નદી, તળાવ, દરિયો).
• અનુકૂલન (Adaptation): સજીવો જે વિસ્તારમાં રહેતા હોય, ત્યાંના વાતાવરણમાં ટકી રહેવા તેમના શરીરમાં કેટલાક ખાસ ફેરફારો થયેલા હોય છે, તેને અનુકૂલન કહે છે.

અનુકૂલનના ઉદાહરણો:

1. રણ પ્રદેશ (ઊંટ): ઊંટના પગ લાંબા અને નીચે ગાદી હોય છે જેથી ગરમ રેતીમાં ચાલી શકે. તે ખૂંધમાં ખોરાક (ચરબી) નો સંગ્રહ કરે છે અને તેને પરસેવો થતો નથી જેથી શરીરમાં પાણી ટકી રહે. રણની વનસ્પતિ (જેમ કે થોર) માં પાંદડાં કાંટામાં ફેરવાઈ જાય છે.
2. પર્વતીય પ્રદેશ: અહીંના વૃક્ષો (જેમ કે દેવદાર) શંકુ આકારના હોય છે અને પાંદડા સોય જેવા હોય છે, જેથી બરફ પડે તો સહેલાઈથી નીચે સરકી જાય. અહીંના પ્રાણીઓ (જેમ કે યાક, પર્વતીય બકરી) ની ચામડી પર લાંબા વાળ (રૂંવાટી) હોય છે જે તેમને ઠંડીથી બચાવે છે.
3. જળચર પ્રદેશ (માછલી): માછલીનો આકાર હોડી જેવો (ધારારેખીય) હોય છે જેથી તે પાણીમાં સરળતાથી તરી શકે. તેને તરવા માટે મીનપક્ષ અને શ્વાસ લેવા માટે ચૂઈ (Gills) હોય છે.

૫. જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ (બચાવ)

• માનવીની પ્રવૃત્તિઓ (જંગલો કાપવા) ને કારણે ઘણા પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ નાશ પામવાના આરે છે.
• તેમને બચાવવા માટે સરકારે 'પ્રોજેક્ટ ટાઇગર' અને 'ચિત્તા પુનર્વસન પ્રોજેક્ટ' જેવા અભિયાનો ચલાવ્યા છે.
• આપણા દેશમાં એવી પરંપરા પણ છે જ્યાં જંગલના અમુક ભાગને પવિત્ર માનીને ત્યાં વૃક્ષો કાપવાની મનાઈ હોય છે, જેને 'પવિત્ર ઉપવન' (Sacred Groves) કહેવાય છે.

સારાંશ: આ પ્રકરણ આપણને શીખવે છે કે આપણી આસપાસની પ્રકૃતિમાં કેટલી સુંદર વિવિધતા છે અને દરેક સજીવ પોતાના વાતાવરણ મુજબ કેવી રીતે જીવતા શીખે છે. આ પ્રકૃતિનું રક્ષણ કરવું એ આપણી ફરજ છે.

તૈયાર કર્તા: જયેશ ચૌધરી (8000 66 46 46) , ગાંધી સુંદરલાલ પ્રાથમિક કન્યા શાળા , પાટણ

❓ ટૂંકા પ્રશ્નો અને જવાબ

1. પ્રશ્ન: આપણી આસપાસ જોવા મળતા સજીવોના આકાર, કદ અને રહેઠાણની ભિન્નતાને શું કહે છે?

• જવાબ: જૈવવિવિધતા.

1. પ્રશ્ન: વનસ્પતિનું તેની ઊંચાઈ અને પ્રકાંડના આધારે મુખ્ય કેટલા ભાગમાં વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે?

• જવાબ: ૪ ભાગમાં (છોડ, ક્ષુપ, વૃક્ષ અને વેલા).

1. પ્રશ્ન: લીલું અને કૂમળું પ્રકાંડ ધરાવતી નાની વનસ્પતિને શું કહેવાય?

• જવાબ: છોડ.

1. પ્રશ્ન: છોડના બે ઉદાહરણ આપો.

• જવાબ: તુલસી અને ટામેટી.

1. પ્રશ્ન: મધ્યમ ઊંચાઈ અને કઠણ પણ બહુ જાડું ન હોય તેવું પ્રકાંડ ધરાવતી વનસ્પતિ કયા નામે ઓળખાય છે?

• જવાબ: ક્ષુપ.

1. પ્રશ્ન: ક્ષુપના બે ઉદાહરણ આપો.

• જવાબ: જાસૂદ અને લીંબુ.

1. પ્રશ્ન: ખૂબ ઊંચાઈ અને જાડું, કથ્થાઈ રંગનું થડ ધરાવતી વનસ્પતિને શું કહે છે?

• જવાબ: વૃક્ષ.

1. પ્રશ્ન: વૃક્ષના બે ઉદાહરણ આપો.

• જવાબ: આંબો અને લીમડો.

1. પ્રશ્ન: નબળું પ્રકાંડ ધરાવતી અને ટટ્ટાર ઊભી ન રહી શકતી વનસ્પતિને શું કહે છે?

• જવાબ: વેલા.

1. પ્રશ્ન: જમીન પર પથરાતા વેલાને શું કહેવાય છે?

• જવાબ: ભૂપ્રસારી.

1. પ્રશ્ન: કોઈ આધારનો ટેકો લઈને ઉપર ચઢતા વેલાને શું કહેવાય છે?

• જવાબ: આરોહી વેલા.

1. પ્રશ્ન: જે બીજની બે સરખી ફાડ થતી હોય તેને કેવી વનસ્પતિ કહે છે?

• જવાબ: દ્વિદળી વનસ્પતિ.

1. પ્રશ્ન: દ્વિદળી વનસ્પતિના બે ઉદાહરણ આપો.

• જવાબ: મગ અને ચણા.

1. પ્રશ્ન: જે બીજની બે ફાડ ન થાય તેને કેવી વનસ્પતિ કહેવાય?

• જવાબ: એકદળી વનસ્પતિ.

1. પ્રશ્ન: એકદળી વનસ્પતિના બે ઉદાહરણ આપો.

• જવાબ: ઘઉં અને મકાઈ.

1. પ્રશ્ન: દ્વિદળી વનસ્પતિના પાંદડામાં કયા પ્રકારનો શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે?

• જવાબ: જાળીદાર શિરાવિન્યાસ.

1. પ્રશ્ન: એકદળી વનસ્પતિના પાંદડામાં કયા પ્રકારનો શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે?

• જવાબ: સમાંતર શિરાવિન્યાસ.

1. પ્રશ્ન: એક મુખ્ય જાડું મૂળ ધરાવતી મૂળતંત્રની રચનાને શું કહે છે?

• જવાબ: સોટીમૂળ.

1. પ્રશ્ન: દોરા જેવા મૂળના ગુચ્છા ધરાવતી રચનાને શું કહેવાય છે?

• જવાબ: તંતુમૂળ.

1. પ્રશ્ન: જાળીદાર શિરાવિન્યાસ ધરાવતી વનસ્પતિમાં કયા પ્રકારના મૂળ હોય છે?

• જવાબ: સોટીમૂળ.

1. પ્રશ્ન: સમાંતર શિરાવિન્યાસ ધરાવતી વનસ્પતિમાં કયા પ્રકારના મૂળ હોય છે?

• જવાબ: તંતુમૂળ.

1. પ્રશ્ન: સજીવો જ્યાં રહે છે અને ખોરાક મેળવે છે તે સ્થાનને શું કહે છે?

• જવાબ: નિવાસસ્થાન.

1. પ્રશ્ન: નિવાસસ્થાનના મુખ્ય બે પ્રકાર કયા કયા છે?

• જવાબ: ભૂનિવાસ અને જળનિવાસ.

1. પ્રશ્ન: જમીન પર રહેતા સજીવોના નિવાસસ્થાનને શું કહે છે?

• જવાબ: ભૂનિવાસ.

1. પ્રશ્ન: ભૂનિવાસના બે ઉદાહરણ આપો.

• જવાબ: જંગલ અને રણ પ્રદેશ.

1. પ્રશ્ન: પાણીમાં રહેતા સજીવોના નિવાસસ્થાનને શું કહે છે?

• જવાબ: જળનિવાસ.

1. પ્રશ્ન: જળનિવાસના બે ઉદાહરણ આપો.

• જવાબ: નદી અને દરિયો.

1. પ્રશ્ન: સજીવના શરીરમાં ચોક્કસ વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે થતા ફેરફારોને શું કહેવાય?

• જવાબ: અનુકૂલન.

1. પ્રશ્ન: રણનું વાહન કયા પ્રાણીને કહેવામાં આવે છે?

• જવાબ: ઊંટ.

1. પ્રશ્ન: ઊંટના પગ તળિયે કેવા હોય છે જેથી તે ગરમ રેતીમાં ચાલી શકે?

• જવાબ: પોચા અને ગાદીવાળા.

1. પ્રશ્ન: ઊંટ પોતાના શરીરમાં ખોરાકનો સંગ્રહ ક્યાં કરે છે?

• જવાબ: ખૂંધમાં (ચરબી રૂપે).

1. પ્રશ્ન: રણની વનસ્પતિમાં પાંદડાંનું શામાં રૂપાંતર થયેલું હોય છે?

• જવાબ: કાંટામાં.

1. પ્રશ્ન: પર્વતીય પ્રદેશના વૃક્ષોનો આકાર કેવો હોય છે?

• જવાબ: શંકુ આકાર.

1. પ્રશ્ન: પર્વતીય પ્રદેશના વૃક્ષોના પાંદડાં કેવા હોય છે?

• જવાબ: સોય જેવા.

1. પ્રશ્ન: પર્વતીય પ્રદેશના બે વૃક્ષોના નામ આપો.

• જવાબ: દેવદાર અને પાઈન.

1. પ્રશ્ન: પર્વતીય પ્રદેશના પ્રાણીઓની ચામડી પર શું હોય છે જે ઠંડીથી બચાવે છે?

• જવાબ: ઘાટી રૂંવાટી (લાંબા વાળ).

1. પ્રશ્ન: પર્વતીય પ્રદેશના બે પ્રાણીઓના નામ આપો.

• જવાબ: યાક અને પર્વતીય બકરી.

1. પ્રશ્ન: માછલીનો શારીરિક આકાર કેવો હોય છે?

• જવાબ: ધારારેખીય (હોડી જેવો).

1. પ્રશ્ન: માછલી પાણીમાં શ્વાસ લેવા માટે કયા અંગનો ઉપયોગ કરે છે?

• જવાબ: ચૂઈ (ઝાલર) નો.

1. પ્રશ્ન: માછલીને પાણીમાં તરવા અને સંતુલન જાળવવા શું ઉપયોગી છે?

• જવાબ: મીનપક્ષ.

1. પ્રશ્ન: વાઘના સંરક્ષણ માટે સરકારે કયો પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે?

• જવાબ: પ્રોજેક્ટ ટાઇગર.

1. પ્રશ્ન: પરંપરાગત રીતે જંગલના પવિત્ર ગણીને રક્ષિત કરાયેલા ભાગને શું કહે છે?

• જવાબ: પવિત્ર ઉપવન (Sacred Groves).

1. પ્રશ્ન: પ્રવૃત્તિ 2.1 માં વિદ્યાર્થીઓને શાની મુલાકાત લેવાનું જણાવાયું છે?

• જવાબ: બગીચા કે જંગલની (સહેલગાહ).

1. પ્રશ્ન: પ્રવૃત્તિ 2.1 માં ખરી પડેલાં પાંદડાં કે ફૂલોમાંથી શું બનાવવાનું કહ્યું છે?

• જવાબ: સંગ્રહપોથી (Scrapbook).

1. પ્રશ્ન: પ્રવૃત્તિ દરમિયાન હવામાનની કઈ સ્થિતિ નોંધવાની હોય છે?

• જવાબ: ગરમ, ઠંડું કે વાદળછાયું.

1. પ્રશ્ન: મુલાકાત દરમિયાન છોડ કે વૃક્ષ પરથી શું ન તોડવું જોઈએ?

• જવાબ: પાંદડાં અને ફૂલો.

1. પ્રશ્ન: અવલોકનની વિગતો પાઠ્યપુસ્તકના કયા કોષ્ટકમાં લખવાની છે?

• જવાબ: કોષ્ટક 2.1 માં.

1. પ્રશ્ન: પક્ષીઓ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવા શાનો ઉપયોગ કરે છે?

• જવાબ: પાંખોનો.

1. પ્રશ્ન: સાપ જેવા પ્રાણીઓ કેવી રીતે હલનચલન કરે છે?

• જવાબ: પેટે ઘસડાઈને.

1. પ્રશ્ન: 'પ્રકરણ 2: સજીવ સૃષ્ટિમાં વિવિધતા' નો મુખ્ય સંદેશ શું છે?

• જવાબ: પર્યાવરણ અને જૈવવિવિધતાનું જતન કરવું.

📝 ટૂંકનોંધો

૧. જૈવવિવિધતા (Biodiversity)

આપણી આસપાસ જોવા મળતી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં આકાર, કદ, રંગ, રહેઠાણ અને ખોરાકની ટેવોમાં વિશાળ ભિન્નતા જોવા મળે છે, જેને જૈવવિવિધતા કહે છે. જમીન પરના દરેક વિસ્તારમાં સજીવોનું સ્વરૂપ અલગ-અલગ હોય છે. જંગલો, રણ, પર્વતો, નદીઓ અને સમુદ્રો જેવા વિવિધ નિવસનતંત્રોમાં સજીવો પોતપોતાની અનુકૂળતા મુજબ વસે છે. વનસ્પતિમાં છોડ, ક્ષુપ, વૃક્ષ અને વેલા જેવી વિવિધતા છે, જ્યારે પ્રાણીઓમાં ચાલતા, ઉડતા, તરતા અને પેટે ઘસડાતા જીવો છે. જૈવવિવિધતા આપણી પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. દરેક સજીવ એકબીજા પર ખોરાક અને આશ્રય માટે નભે છે. માનવ પ્રવૃત્તિઓને કારણે આજે ઘણી પ્રજાતિઓ લુપ્ત થવાના આરે છે. આથી જૈવવિવિધતાનું રક્ષણ કરવું એ આપણા સૌની નૈતિક ફરજ છે.

૨. વનસ્પતિનું વર્ગીકરણ (Classification of Plants)

વનસ્પતિને તેની ઊંચાઈ, પ્રકાંડની મજબૂતાઈ અને શાખાઓના આધારે મુખ્ય ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: છોડ, ક્ષુપ, વૃક્ષ અને વેલા. છોડ નાના કદના હોય છે અને તેનું પ્રકાંડ લીલું તથા કૂમળું હોય છે, જેમ કે તુલસી. ક્ષુપ મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવે છે અને તેનું થડ કઠણ પણ બહુ જાડું હોતું નથી, જેમ કે જાસૂદ. વૃક્ષો ખૂબ ઊંચા, જાડા અને કથ્થાઈ રંગના મજબૂત થડ વાળા હોય છે, જેમ કે લીમડો અને આંબો. વેલાનું પ્રકાંડ નબળું હોવાથી તે ટટ્ટાર ઊભા રહી શકતા નથી અને આધારની મદદથી ઉપર ચઢે છે કે જમીન પર પથરાય છે. આ વર્ગીકરણથી વનસ્પતિનો અભ્યાસ કરવો સરળ બને છે. દરેક પ્રકારની વનસ્પતિનું પર્યાવરણમાં આગવું મહત્વ છે.

૩. એકદળી અને દ્વિદળી વનસ્પતિ (Monocot and Dicot Plants)

જે વનસ્પતિના બીજની બે સરખી ફાડ થતી નથી તેને એકદળી વનસ્પતિ કહે છે, જ્યારે બે સરખી ફાડ થાય તેને દ્વિદળી વનસ્પતિ કહે છે. ઘઉં, મકાઈ અને ઘાસ એ એકદળી વનસ્પતિના ઉદાહરણો છે. મગ, ચણા, વાલ અને તુવેર જેવા કઠોળ દ્વિદળી વનસ્પતિમાં આવે છે. એકદળી વનસ્પતિના પાંદડામાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે. દ્વિદળી વનસ્પતિના પાંદડામાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ હોય છે. એકદળી વનસ્પતિમાં મૂળતંત્ર તંતુમૂળ પ્રકારનું હોય છે. જ્યારે દ્વિદળી વનસ્પતિમાં સોટીમૂળ પ્રકારનું મજબૂત મૂળતંત્ર હોય છે. આમ બીજ, પર્ણ અને મૂળ વચ્ચે ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક સંબંધ રહેલો છે.

૪. મૂળ અને શિરાવિન્યાસ વચ્ચેનો સંબંધ (Relation between Roots and Venation)

વનસ્પતિના પર્ણોની નસોની ગોઠવણીને શિરાવિન્યાસ કહે છે, જે મુખ્યત્વે બે પ્રકારના હોય છે: જાળીદાર અને સમાંતર. વનસ્પતિના પર્ણના શિરાવિન્યાસ અને તેના મૂળના પ્રકાર વચ્ચે ઊંડો સંબંધ છે. જે વનસ્પતિના પર્ણોમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ હોય, તેના મૂળ સોટીમૂળ પ્રકારના હોય છે. સોટીમૂળમાં એક મુખ્ય જાડું મૂળ જમીનમાં ઊંડે સુધી જાય છે. જે વનસ્પતિના પર્ણોમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ હોય, તેના મૂળ તંતુમૂળ પ્રકારના હોય છે. તંતુમૂળમાં મુખ્ય મૂળ હોતું નથી પરંતુ દોરા જેવા તંતુઓનો ગુચ્છો હોય છે. આ સંબંધને કારણે આપણે છોડને જમીનમાંથી ઉખાડ્યા વગર પણ તેના પર્ણ જોઈને તેના મૂળનો પ્રકાર જાણી શકીએ છીએ.

૫. નિવાસસ્થાન અને તેના પ્રકારો (Habitats and Types)

સજીવો જ્યાં વસવાટ કરે છે, ખોરાક મેળવે છે, પ્રજનન કરે છે અને સુરક્ષિત રહે છે તે સ્થાનને તેમનું નિવાસસ્થાન કહે છે. નિવાસસ્થાન સજીવને તેની પ્રાથમિક જરૂરિયાતો પૂરી પાડે છે. તેના મુખ્ય બે પ્રકાર છે: ભૂનિવાસ અને જળનિવાસ. જમીન પર રહેતા સજીવોના રહેઠાણને ભૂનિવાસ કહેવાય છે, જેમાં જંગલો, ઘાસના મેદાનો, રણ પ્રદેશ અને પર્વતોનો સમાવેશ થાય છે. પાણીમાં રહેતા સજીવોના રહેઠાણને જળનિવાસ કહે છે, જેમાં તળાવ, નદી, સરોવર અને સમુદ્રનો સમાવેશ થાય છે. નિવાસસ્થાન અનુસાર સજીવનો આકાર અને શારીરિક રચના ઘડાય છે. જુદા જુદા નિવાસસ્થાનમાં જૈવવિવિધતાનું સ્વરૂપ પણ અલગ હોય છે.

૬. રણ પ્રદેશનું અનુકૂલન (Adaptations in Deserts)

રણ પ્રદેશમાં પાણીની ભારે અછત અને અતિશય ગરમી હોય છે, જેથી ત્યાંના સજીવોમાં ખાસ અનુકૂલનો જોવા મળે છે. ઊંટને રણનું વાહન કહે છે, જેના પગના તળિયે ગાદી હોય છે જેથી તે ગરમ રેતીમાં સહેલાઈથી ચાલી શકે છે. ઊંટ તેની ખૂંધમાં ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે અને તેને પરસેવો થતો નથી જેથી પાણી ટકી રહે છે. રણની વનસ્પતિ જેમ કે થોરમાં પાંદડાંનું કાંટામાં રૂપાંતર થયેલું હોય છે જેથી બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણીનો વ્યય ઘટે છે. તેનું પ્રકાંડ લીલું અને જાડું હોય છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે અને પાણીનો સંગ્રહ કરે છે. રણના વનસ્પતિના મૂળ જમીનમાં ખૂબ ઊંડે સુધી પાણીની શોધમાં જાય છે. આ અનુકૂલનો સજીવોને વિષમ વાતાવરણમાં જીવવામાં મદદ કરે છે.

૭. પર્વતીય પ્રદેશનું અનુકૂલન (Adaptations in Mountain Regions)

પર્વતીય વિસ્તારોમાં ખૂબ જ ઠંડી હોય છે અને શિયાળામાં બરફ વર્ષા પણ થાય છે. અહીં રહેતા પ્રાણીઓ જેવા કે યાક અને પર્વતીય બકરીની ચામડી પર ઘાટી અને લાંબી રૂંવાટી (વાળ) હોય છે જે તેમને ઠંડીથી બચાવે છે. બરફ પર ચાલવા માટે તેમના ખરી (ખુર) મજબૂત હોય છે. આ પ્રદેશના વૃક્ષો જેમ કે દેવદાર અને પાઈન શંકુ આકારના હોય છે. વૃક્ષોની ડાળીઓ ઢળતી હોય છે જેથી પડેલો બરફ જમીન પર સહેલાઈથી સરકી જાય છે. તેમના પાંદડાં સોય જેવા અણીદાર હોય છે જેથી બરફ તેના પર ટકી શકતો નથી. આ શારીરિક લક્ષણો પર્વતીય વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે અત્યંત જરૂરી છે.

૮. જળચર સજીવોનું અનુકૂલન (Adaptations in Aquatic Organisms)

પાણીમાં રહેતા સજીવોને જળચર કહે છે, જેમાં માછલી મુખ્ય ઉદાહરણ છે. માછલીનો શારીરિક આકાર બંને છેડેથી સાંકડો અને વચ્ચેથી પહોળો એટલે કે ધારારેખીય (હોડી જેવો) હોય છે. આ આકાર તેને પાણીના પ્રવાહમાં સહેલાઈથી તરવામાં મદદ કરે છે. માછલીના શરીર પર ચીકણા ભીંગડાં હોય છે જે તેને રક્ષણ આપે છે. તેને તરવા અને દિશા બદલવા માટે મીનપક્ષ અને પૂંછડી હોય છે. પાણીમાં ઓગળેલો ઓક્સિજન શ્વાસમાં લેવા માટે માછલી પાસે ખાસ અંગ તરીકે ચૂઈ (ઝાલર) હોય છે. જળચર વનસ્પતિઓનું પ્રકાંડ હલકું અને પોલું હોય છે જેથી તે પાણી પર તરી શકે છે.

૯. જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ અને પવિત્ર ઉપવન (Conservation & Sacred Groves)

માનવ વસ્તી વધતાં જંગલોનો વિનાશ થઈ રહ્યો છે, જેનાથી જૈવવિવિધતા જોખમમાં મુકાઈ છે. ઘણા પશુ-પક્ષીઓ અને વનસ્પતિઓની પ્રજાતિઓ લુપ્ત થઈ રહી છે. સજીવોના રક્ષણ માટે સરકારે 'પ્રોજેક્ટ ટાઇગર' અને અભયારણ્યો જેવા પગલાં લીધાં છે. આપણા દેશમાં પ્રાચીન સમયથી પ્રકૃતિના રક્ષણની સુંદર પરંપરા રહી છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં જંગલના અમુક ભાગને ધાર્મિક રીતે પવિત્ર ગણીને તેને રક્ષિત રાખવામાં આવે છે, જેને 'પવિત્ર ઉપવન' (Sacred Groves) કહેવાય છે. આવા પવિત્ર ઉપવનોમાં વૃક્ષો કાપવા કે પ્રાણીઓનો શિકાર કરવા પર સખત મનાઈ હોય છે. આ પરંપરાએ ઘણી દુર્લભ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓને લુપ્ત થતાં બચાવ્યા છે.

૧૦. ક્ષેત્ર-મુલાકાત અને પ્રકૃતિ નિરીક્ષણ (Field Visit & Nature Observation)

વિજ્ઞાન શીખવા માટે માત્ર પુસ્તક પૂરતું નથી પરંતુ પ્રકૃતિનું પ્રત્યક્ષ અવલોકન જરૂરી છે. શાળામાંથી બગીચા કે નજીકના જંગલમાં કરવામાં આવતી સહેલગાહ (ક્ષેત્ર-મુલાકાત) વિદ્યાર્થીઓમાં જિજ્ઞાસા જગાડે છે. આ મુલાકાત દરમિયાન વિવિધ વનસ્પતિ, પક્ષીઓ, જીવજંતુઓ અને હવામાનનું અવલોકન કરવામાં આવે છે. જમીન પર ખરી પડેલાં પાંદડાં અને ફૂલો એકઠા કરીને એક સંગ્રહપોથી (Scrapbook) બનાવી શકાય છે. આ પ્રવૃત્તિ કરતી વખતે છોડને નુકસાન ન પહોંચાડવું કે ફૂલો ન તોડવા તે શિસ્ત શીખવે છે. મેળવેલી માહિતી કોષ્ટકમાં ક્રમબદ્ધ નોંધવાની ટેવ પડે છે. આવી મુલાકાતોથી વિદ્યાર્થીઓમાં પર્યાવરણ પ્રત્યે પ્રેમ અને સંવેદનશીલતા કેળવાય છે.

🔬 વૈજ્ઞાનિક કારણો

૧. ઊંટને 'રણનું વાહન' કહેવામાં આવે છે.

• કારણ: ઊંટના પગ લાંબા હોય છે અને તેના તળિયે પળા અને ગાદી જેવા ભાગો આવેલા હોય છે, જેનાથી તે ગરમ રેતીમાં ખૂંપી ગયા વગર સરળતાથી ચાલી શકે છે. તે પોતાની ખૂંધમાં ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે અને તેને પરસેવો બિલકુલ થતો નથી. તે ખૂબ ઓછી માત્રામાં મૂત્રત્યાગ કરે છે, જેથી તેના શરીરમાં પાણી લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે. આ ખાસ અનુકૂલનોને લીધે તે રણની વિષમ પરિસ્થિતિમાં સહેલાઈથી મુસાફરી કરી શકે છે.

૨. રણ પ્રદેશની વનસ્પતિમાં પાંદડાં કાંટામાં રૂપાંતરિત થયેલા હોય છે.

• કારણ: રણ પ્રદેશમાં પાણીની ભારે અછત અને અતિશય ગરમી હોય છે. વનસ્પતિના પાંદડાંમાંથી બાષ્પોત્સર્જનની ક્રિયા દ્વારા પાણી વરાળ બનીને ઊડી જાય છે. જો પાંદડાં મોટા હોય તો પાણી વધુ માત્રામાં વેડફાય છે. તેથી રણની વનસ્પતિ (જેમ કે થોર) માં પાંદડાં કાંટામાં રૂપાંતરિત થઈ જાય છે, જેથી બાષ્પોત્સર્જન ઘટે છે અને પાણીનો સંગ્રહ થઈ શકે છે.

૩. પર્વતીય પ્રદેશના વૃક્ષો શંકુ આકારના હોય છે.

• કારણ: પર્વતીય વિસ્તારોમાં અતિશય ઠંડી હોય છે અને શિયાળામાં વારંવાર બરફવર્ષા થાય છે. જો વૃક્ષોનો ફેલાવો પહોળો હોય, તો બરફ તેમની ડાળીઓ પર જમા થઈને તેને તોડી નાખે. વૃક્ષોનો શંકુ આકાર અને ઢળતી ડાળીઓ હોવાથી તેમના પર પડતો બરફ કે વરસાદનું પાણી જમીન પર સહેલાઈથી સરકી જાય છે. આ કારણે વૃક્ષોને બરફથી કોઈ નુકસાન થતું નથી.

૪. પર્વતીય પ્રદેશના પ્રાણીઓના શરીર પર ઘાટી અને લાંબી રૂંવાટી હોય છે.

• કારણ: પર્વતીય વિસ્તારોનું વાતાવરણ ખૂબ જ ઠંડું હોય છે. યાક અને પર્વતીય બકરી જેવા પ્રાણીઓના શરીર પર રહેલા લાંબા અને ઘાટા વાળ તેમના શરીરને બહારની અતિશય ઠંડી સામે રક્ષણ આપે છે. આ રૂંવાટી શરીરની ગરમીને બહાર જતી અટકાવે છે અને તેમને હૂંફાળી રાખે છે. આમ, અતિશય ઠંડીમાં ટકી રહેવા માટે તેમના શરીર પર લાંબી રૂંવાટી હોય છે.

૫. માછલી પાણીની બહાર નીકળતાં જ મરી જાય છે.

• કારણ: માછલીને શ્વાસ લેવા માટે ફેફસાં હોતા નથી, પરંતુ ખાસ અંગ તરીકે ચૂઈ (ઝાલર) હોય છે. ચૂઈ માત્ર પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનને જ ગ્રહણ કરી શકે છે. જ્યારે માછલીને પાણીની બહાર કાઢવામાં આવે છે, ત્યારે તે હવામાંથી સીધો ઓક્સિજન લઈ શકતી નથી. પરિણામે, શ્વાસોશ્વાસની ક્રિયા બંધ થઈ જવાથી તે ગૂંગળાઈને મરી જાય છે.

૬. માછલીનો શારીરિક આકાર ધારારેખીય (હોડી જેવો) હોય છે.

• કારણ: પાણી ઘનતા ધરાવતું માધ્યમ હોવાથી તેમાં તરતી વખતે ઘર્ષણ અને અવરોધનો સામનો કરવો પડે છે. માછલીનો આકાર બંને છેડેથી સાંકડો અને વચ્ચેથી પહોળો (ધારારેખીય) હોય છે. આ રચનાને કારણે પાણી તેના શરીર પરથી સહેલાઈથી વહી જાય છે અને પાણીનો અવરોધ ઘટે છે. જેથી માછલી પાણીમાં સરળતાથી અને ઝડપથી તરી શકે છે.

૭. વેલા ટટ્ટાર ઊભા રહી શકતા નથી.

• કારણ: વેલાનું પ્રકાંડ (થડ) ખૂબ જ પાતળું, કૂમળું અને નબળું હોય છે. તેનામાં વૃક્ષ કે ક્ષુપની જેમ વજન સહન કરવાની અને ટટ્ટાર રહેવાની મજબૂતાઈ હોતી નથી. તેથી તેઓ પોતાનો ભાર જાતે ઊંચકી શકતા નથી. પરિણામે તેઓ જમીન પર પથરાય છે અથવા કોઈ વૃક્ષ, દીવાલ કે લાકડીનો આધાર લઈને ઉપર ચઢે છે.

૮. એકદળી વનસ્પતિને જમીનમાંથી સહેલાઈથી ઉખાડી શકાય છે.

• કારણ: એકદળી વનસ્પતિ (જેમ કે ઘાસ, ઘઉં, મકાઈ) માં તંતુમૂળ પ્રકારનું મૂળતંત્ર હોય છે. આ મૂળ દોરા જેવા નાના ગુચ્છા સ્વરૂપે જમીનની સપાટીની નજીક જ પથરાયેલા હોય છે. તેમાં કોઈ મુખ્ય ઊંડું સોટી જેવું મૂળ હોતું નથી જે જમીનને મજબૂત પકડ આપે. તેથી એકદળી વનસ્પતિને જમીનમાંથી ખેંચતાં જ તે સહેલાઈથી ઉખડી જાય છે.

૯. દ્વિદળી વનસ્પતિને જમીનમાંથી ઉખાડવી ખૂબ મુશ્કેલ છે.

• કારણ: દ્વિદળી વનસ્પતિ (જેમ કે લીમડો, વડ, મગ, ચણા) માં સોટીમૂળ પ્રકારનું મજબૂત મૂળતંત્ર હોય છે. તેમાં એક મુખ્ય જાડું સોટી જેવું મૂળ જમીનમાં ખૂબ ઊંડે સુધી જાય છે અને તેની શાખાઓ જમીનને મજબૂતાઈથી જકડી રાખે છે. આ મૂળ વનસ્પતિને જમીનમાં દ્રઢતાથી સ્થાપિત કરે છે. તેથી તેને સહેલાઈથી ઉખાડી શકાતી નથી.

૧૦. જળચર વનસ્પતિઓના પ્રકાંડ હલકા અને પોલા હોય છે.

• કારણ: જળચર વનસ્પતિઓ (જેમ કે કમળ) પાણીની અંદર કે સપાટી પર વસે છે. જો તેમના પ્રકાંડ ભારે અને મજબૂત હોય, તો તે પાણીના પ્રવાહ સાથે તૂટી જાય અથવા નીચે ડૂબી જાય. પોલા અને હલકા પ્રકાંડમાં હવાનો સંગ્રહ રહેતો હોવાથી વનસ્પતિ પાણી પર સહેલાઈથી તરી શકે છે. તેમજ તે પાણીના વહેણ સાથે સરળતાથી વળી શકે છે.

૧૧. પક્ષીઓ હવામાં સરળતાથી ઉડી શકે છે.

• કારણ: પક્ષીઓના હાડકાં અંદરથી પોલા અને હલકા હોય છે, જેથી તેમના શરીરનું વજન ઓછું રહે છે. તેમના અગ્રઉપાંગોનું પાંખોમાં રૂપાંતર થયેલું હોય છે, જે હવામાં ઊડવા માટે મદદ કરે છે. તેમના શરીરનો આકાર ધારારેખીય હોવાથી હવાનો અવરોધ ઘટે છે. આ બધા સાનુકૂળ લક્ષણોને કારણે પક્ષીઓ આકાશમાં સહેલાઈથી ઉડી શકે છે.

૧૨. આપણે વનસ્પતિના મૂળ જોયા વિના પણ તેના મૂળનો પ્રકાર જાણી શકીએ છીએ.

• કારણ: વનસ્પતિના પર્ણના શિરાવિન્યાસ અને તેના મૂળના પ્રકાર વચ્ચે ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક સંબંધ છે. જો પર્ણમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ હોય તો તેમાં સોટીમૂળ જ હોય છે. જો પર્ણમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ હોય તો તેમાં તંતુમૂળ જ હોય છે. આમ, માત્ર પાંદડું જોઈને પણ મૂળનો પ્રકાર ચોક્કસ રીતે કહી શકાય છે.

૧૩. દ્વિદળી વનસ્પતિના પાંદડામાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.

• કારણ: દ્વિદળી વનસ્પતિની આંતરિક શારીરિક રચના અને આનુવંશિક લક્ષણો એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે. તેના બીજમાં બે ફાડ થવાની સાથે જ તેના પર્ણોમાં નસોનું જાળી જેવું માળખું ઘડાય છે. આ જાળીદાર રચના પાંદડાને વધુ મજબૂતાઈ આપે છે અને પોષક તત્વોનું સમાન વિતરણ કરે છે. આ દ્વિદળી વનસ્પતિનું એક મુખ્ય કુદરતી લક્ષણ છે.

૧૪. ઝાડ નીચે બગીચામાં કે જંગલમાં સહેલગાહ (ક્ષેત્ર-મુલાકાત) યોજવામાં આવે છે.

• કારણ: પુસ્તકીય જ્ઞાન કરતા પ્રત્યક્ષ અનુભવથી વિજ્ઞાન વધુ સહેલાઈથી સમજી શકાય છે. સહેલગાહ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ અને હવામાનનું પ્રત્યક્ષ અવલોકન કરી શકે છે. તેનાથી તેમનામાં જિજ્ઞાસાવૃત્તિ અને નિરીક્ષણ શક્તિનો વિકાસ થાય છે. પ્રકૃતિ સાથે સીધો સંપર્ક થવાથી વિદ્યાર્થીઓમાં પર્યાવરણ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા વધે છે.

૧૫. પ્રકૃતિ નિરીક્ષણ વખતે જીવંત વનસ્પતિના પાંદડાં કે ફૂલો તોડવા ન જોઈએ.

• કારણ: પાંદડાં એ વનસ્પતિનું રસોડું છે જ્યાં તે ખોરાક બનાવે છે અને ફૂલો તેના પ્રજનન અંગો છે. જો આપણે પાંદડાં કે ફૂલો તોડીએ તો વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને વિકાસ અટકી જાય છે. સજીવોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર અવલોકન કરવું એ પર્યાવરણ જતનનો મુખ્ય ભાગ છે. તેથી હંમેશા જમીન પર ખરી પડેલા પાંદડાં કે ફૂલોનો જ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

૧૬. 'જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ' કરવું વર્તમાન સમયમાં અત્યંત જરૂરી બન્યું છે.

• કારણ: માનવીય પ્રવૃત્તિઓ અને જંગલોના વિનાશને કારણે ઘણા પશુ-પક્ષીઓ અને વનસ્પતિઓ રહેઠાણ ગુમાવી રહ્યા છે. પરિણામે કુદરતી આહારશૃંખલા અને પર્યાવરણીય સંતુલન જોખમાયું છે. કેટલીક દુર્લભ પ્રજાતિઓ લુપ્ત થવાના આરે પહોંચી ગઈ છે. જો આ જૈવવિવિધતા નષ્ટ થશે તો માનવજાતનું અસ્તિત્વ પણ જોખમમાં મુકાશે.

૧૭. ભારતમાં પ્રાચીન સમયથી 'પવિત્ર ઉપવન' (Sacred Groves) ની પરંપરા રહી છે.

• કારણ: પ્રાચીન સમયમાં લોકો પ્રકૃતિને ભગવાન માનીને તેનું પૂજન કરતા હતા. જંગલના અમુક ભાગને ધાર્મિક અને પવિત્ર ગણીને ત્યાં ઝાડ કાપવા કે શિકાર કરવા પર ગ્રામજનો દ્વારા જ મનાઈ ફરમાવવામાં આવતી. આ પરંપરાગત રીત સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓને આપમેળે રક્ષણ પૂરું પાડતી હતી. જેથી પર્યાવરણનું રક્ષણ થાય તે હેતુથી આ પરંપરા જાળવી રાખવામાં આવી છે.

૧૮. ઊંટ રણની વિષમ પરિસ્થિતિમાં પણ ખોરાક વિના લાંબો સમય જીવી શકે છે.

• કારણ: ઊંટ જ્યારે ખોરાક મેળવે છે ત્યારે વધારાની ચરબીનો સંગ્રહ પોતાની ખૂંધ (Hump) માં કરે છે. જ્યારે રણમાં લાંબા સમય સુધી ખોરાક ન મળે, ત્યારે તે આ સંગ્રહિત ચરબીમાંથી શક્તિ મેળવે છે. આ ચરબીનું વિઘટન થવાથી તેના શરીરને જરૂરી ઊર્જા મળી રહે છે. આ વિશેષ શારીરિક રચનાને કારણે તે ખોરાક વિના પણ જીવી શકે છે.

૧૯. સાપ પેટે ઘસડાઈને ચાલે છે.

• કારણ: સાપને ચાલવા માટે ચતુષ્પાદ (ચાર પગ) કે અન્ય કોઈ બાહ્ય ઉપાંગો હોતા નથી. તેના શરીરમાં લાંબો મેરુદંડ (કરોડરજ્જુ) અને તેની સાથે જોડાયેલા સ્નાયુઓ આવેલા હોય છે. તેના પેટની સપાટી પર આવેલા ભીંગડા જમીન સાથે ઘર્ષણ અનુભવીને આગળ વધવામાં મદદ કરે છે. આથી સાપ પોતાના શરીરને વળાંક આપીને પેટે ઘસડાઈને સહેલાઈથી ચાલે છે.

૨૦. વનસ્પતિમાં રહેલા પાંદડાંને તેનું 'રસોડું' કહેવામાં આવે છે.

• કારણ: વનસ્પતિ પોતાના ખોરાક માટે અન્ય કોઈ પર નિર્ભર નથી, તે સ્વયંપોષી છે. વનસ્પતિના પાંદડાંમાં હરિતદ્રવ્ય (ક્લોરોફિલ) હોય છે, જે સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં પાણી અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનો ઉપયોગ કરીને ખોરાક બનાવે છે. આ પ્રકાશસંશ્લેષણની આખી પ્રક્રિયા પાંદડામાં થાય છે. ખોરાક નિર્માણનું મુખ્ય કાર્ય પાંદડામાં થતું હોવાથી તેને વનસ્પતિનું રસોડું કહે છે.

📖 અગત્યની વ્યાખ્યાઓ

1. જૈવવિવિધતા (Biodiversity): આપણી આસપાસ જોવા મળતા વિવિધ સજીવોના આકાર, કદ, રંગ, રહેઠાણ, ખોરાક અને જીવનશૈલીમાં જોવા મળતી ભિન્નતાને જૈવવિવિધતા કહે છે.
2. છોડ (Herbs): કદમાં નાના અને લીલું તથા કૂમળું પ્રકાંડ (થડ) ધરાવતી વનસ્પતિને છોડ કહે છે.
3. ક્ષુપ (Shrubs): મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવતી, જમીનની નજીકથી શાખાઓ ફૂટતી હોય અને કઠણ પણ બહુ જાડું ન હોય તેવું પ્રકાંડ ધરાવતી વનસ્પતિને ક્ષુપ કહે છે.
4. વૃક્ષ (Trees): ખૂબ ઊંચાઈ ધરાવતી, મજબૂત, જાડું અને કથ્થાઈ રંગનું થડ ધરાવતી વનસ્પતિને વૃક્ષ કહે છે.
5. વેલા (Climbers/Creepers): જે વનસ્પતિનું પ્રકાંડ ખૂબ જ પાતળું અને નબળું હોય જેથી તે ટટ્ટાર ઊભી ન રહી શકે તેને વેલા કહે છે.
6. ભૂપ્રસારી (Creepers): નબળા પ્રકાંડવાળી જે વનસ્પતિ જમીન પર જ ફેલાઈને વૃદ્ધિ પામે છે તેને ભૂપ્રસારી કહે છે.
7. આરોહી (Climbers): નબળા પ્રકાંડવાળી જે વનસ્પતિ કોઈ વૃક્ષ, લાકડી કે આધારનો ટેકો લઈને ઉપર ચઢે છે તેને આરોહી વેલા કહે છે.
8. એકદળી વનસ્પતિ (Monocot): જે વનસ્પતિના બીજની બે સરખી ફાડ કે ભાગ થઈ શકતા નથી તેને એકદળી વનસ્પતિ કહે છે.
9. દ્વિદળી વનસ્પતિ (Dicot): જે વનસ્પતિના બીજની બે સરખી ફાડ કે ભાગ થઈ શકે છે તેને દ્વિદળી વનસ્પતિ કહે છે.
10. શિરાવિન્યાસ (Venation): વનસ્પતિના પાંદડામાં (પર્ણપત્ર પર) નસો કે શિરાઓની થયેલી ચોક્કસ ગોઠવણીને શિરાવિન્યાસ કહે છે.
11. જાળીદાર શિરાવિન્યાસ (Reticulate Venation): પાંદડામાં શિરાઓની ગોઠવણી જાળી જેવી હોય તેને જાળીદાર શિરાવિન્યાસ કહે છે.
12. સમાંતર શિરાવિન્યાસ (Parallel Venation): પાંદડામાં શિરાઓ એકબીજાને સમાંતર (સીધી) ગોઠવાયેલી હોય તેને સમાંતર શિરાવિન્યાસ કહે છે.
13. સોટીમૂળ (Taproot): વનસ્પતિમાં જમીન તરફ ઊંડે જતી એક મુખ્ય જાડી સોટી જેવી મૂળની રચનાને સોટીમૂળ કહે છે.
14. તંતુમૂળ (Fibrous Root): વનસ્પતિના પ્રકાંડના તળિયેથી ઉદ્ભવતા દોરા જેવા નાના ગુચ્છાદાર મૂળની રચનાને તંતુમૂળ કહે છે.
15. નિવાસસ્થાન (Habitat): સજીવો જ્યાં રહે છે, ખોરાક તથા સુરક્ષા મેળવે છે અને પ્રજનન કરે છે તે કુદરતી વસવાટને તેમનું નિવાસસ્થાન કહે છે.
16. ભૂનિવાસ (Terrestrial Habitat): જમીન પર વસવાટ કરતા સજીવોના નિવાસસ્થાનને (દા.ત. જંગલ, રણ, પર્વત) ભૂનિવાસ કહે છે.
17. જળનિવાસ (Aquatic Habitat): પાણીમાં વસવાટ કરતા સજીવોના નિવાસસ્થાનને (દા.ત. નદી, તળાવ, સમુદ્ર) જળનિવાસ કહે છે.
18. અનુકૂલન (Adaptation): સજીવ પોતાના નિવાસસ્થાનના વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે પોતાના શરીરમાં જે ખાસ ભૌતિક કે શારીરિક ફેરફારો કરે છે તેને અનુકૂલન કહે છે.
19. ધારારેખીય આકાર (Streamlined Shape): આગળ અને પાછળથી સાંકડો તથા વચ્ચેથી પહોળો (હોડી જેવો) આકાર, જે પાણી કે હવામાં ઘર્ષણ ઘટાડે છે તેને ધારારેખીય આકાર કહે છે.
20. પવિત્ર ઉપવન (Sacred Groves): પરંપરાગત અને ધાર્મિક માન્યતાઓ દ્વારા વૃક્ષો કે પ્રાણીઓને રક્ષણ આપવા માટે પવિત્ર ગણીને સાચવવામાં આવેલા જંગલના ભાગને પવિત્ર ઉપવન કહે છે.

✏️ ખાલી જગ્યાઓ

1. આપણી આસપાસ જોવા મળતા સજીવોના આકાર, કદ અને રહેઠાણની ભિન્નતાને જૈવવિવિધતા કહે છે.
2. લીલું અને કૂમળું પ્રકાંડ ધરાવતી નાની વનસ્પતિને છોડ કહેવાય છે.
3. મધ્યમ ઊંચાઈ અને જમીનની નજીકથી ડાળીઓ ફૂટતી હોય તેવી વનસ્પતિને ક્ષુપ કહે છે.
4. ખૂબ ઊંચાઈ અને જાડું, કથ્થાઈ રંગનું થડ ધરાવતી વનસ્પતિને વૃક્ષ કહેવાય છે.
5. નબળું પ્રકાંડ ધરાવતી અને ટટ્ટાર ઊભી ન રહી શકતી વનસ્પતિને વેલા કહે છે.
6. જમીન પર પથરાતા નબળા પ્રકાંડવાળા વેલાને ભૂપ્રસારી કહેવાય છે.
7. કોઈ આધારનો ટેકો લઈને ઉપર ચઢતા વેલાને આરોહી વેલા કહે છે.
8. જે બીજની બે સરખી ફાડ કે ભાગ થઈ શકતા નથી તેને એકદળી વનસ્પતિ કહે છે.
9. જે બીજની બે સરખી ફાડ થઈ શકે છે તેને દ્વિદળી વનસ્પતિ કહેવાય છે.
10. ઘઉં, મકાઈ અને ઘાસ એ એકદળી વનસ્પતિના ઉદાહરણો છે.
11. મગ, ચણા અને વાલ એ દ્વિદળી વનસ્પતિના ઉદાહરણો છે.
12. વનસ્પતિના પાંદડામાં નસોની ગોઠવણીને શિરાવિન્યાસ કહે છે.
13. દ્વિદળી વનસ્પતિના પાંદડામાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.
14. એકદળી વનસ્પતિના પાંદડામાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.
15. વનસ્પતિમાં જમીન તરફ ઊંડે જતી એક મુખ્ય જાડી મૂળની રચનાને સોટીમૂળ કહે છે.
16. દોરા જેવા નાના ગુચ્છાદાર મૂળની રચનાને તંતુમૂળ કહેવાય છે.
17. જાળીદાર શિરાવિન્યાસ ધરાવતી વનસ્પતિના મૂળ સોટીમૂળ પ્રકારના હોય છે.
18. સમાંતર શિરાવિન્યાસ ધરાવતી વનસ્પતિના મૂળ તંતુમૂળ પ્રકારના હોય છે.
19. સજીવો જ્યાં રહે છે અને ખોરાક મેળવે છે તે સ્થાનને તેમનું નિવાસસ્થાન કહે છે.
20. જમીન પર રહેતા સજીવોના નિવાસસ્થાનને ભૂનિવાસ કહેવાય છે.
21. પાણીમાં વસવાટ કરતા સજીવોના નિવાસસ્થાનને જળનિવાસ કહે છે.
22. સજીવના શરીરમાં ચોક્કસ વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે થતા સાનુકૂળ ફેરફારોને અનુકૂલન કહે છે.
23. ઊંટ ને 'રણનું વાહન' કહેવામાં આવે છે.
24. રણની વનસ્પતિમાં બાષ્પોત્સર્જન ઘટાડવા માટે પાંદડાંનું કાંટા માં રૂપાંતર થાય છે.
25. પર્વતીય પ્રદેશના વૃક્ષોનો આકાર શંકુ આકારનો હોય છે.
26. પર્વતીય પ્રદેશના વૃક્ષોના પાંદડાં સોય જેવા અણીદાર હોય છે.
27. માછલીનો શારીરિક આકાર બંને છેડેથી સાંકડો એટલે કે ધારારેખીય હોય છે.
28. માછલી પાણીમાં ઓગળેલો ઓક્સિજન શ્વાસમાં લેવા માટે ચૂઈ (ઝાલર) નો ઉપયોગ કરે છે.
29. વાઘના સંરક્ષણ માટે સરકારે પ્રોજેક્ટ ટાઇગર શરૂ કર્યો છે.
30. પરંપરાગત રીતે જંગલના પવિત્ર ગણીને રક્ષિત કરાયેલા ભાગને પવિત્ર ઉપવન (Sacred Groves) કહેવાય છે.

તૈયાર કર્તા: જયેશ ચૌધરી (8000 66 46 46) , ગાંધી સુંદરલાલ પ્રાથમિક કન્યા શાળા , પાટણ

🧠 ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ (સ્વાધ્યાય ના જવાબ)

૧. અહીં બે પ્રકારના બીજ આપેલા છે. આ બીજ જે વનસ્પતિના છે તેના મૂળ અને પર્ણના શિરાવિન્યાસ વચ્ચે તમને શું તફાવત જોવા મળે છે?

• આકૃતિનું અવલોકન:
• (a) ચિત્ર (a) માં ઘઉં (એકદળી બીજ) આપેલા છે.
• (b) ચિત્ર (b) માં રાજમા (દ્વિદળી બીજ) આપેલા છે.
• વિગતવાર ઉત્તર:
• (a) ઘઉં (એકદળી વનસ્પતિ):
• મૂળનો પ્રકાર: ઘઉંના છોડમાં તંતુમૂળ પ્રકારનું મૂળતંત્ર હોય છે, જેમાં પ્રકાંડના નીચલા ભાગેથી દોરા જેવા નાના ગુચ્છાદાર મૂળ નીકળે છે.
• પર્ણનો શિરાવિન્યાસ: તેના પાંદડામાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે, એટલે કે પર્ણની નસો એકબીજાને સીધી (સમાંતર) ગોઠવાયેલી હોય છે.
• (b) રાજમા (દ્વિદળી વનસ્પતિ):
• મૂળનો પ્રકાર: રાજમાના છોડમાં સોટીમૂળ પ્રકારનું મૂળતંત્ર હોય છે, જેમાં એક મુખ્ય જાડું મૂળ જમીનમાં ઊંડે સુધી જાય છે.
• પર્ણનો શિરાવિન્યાસ: તેના પાંદડામાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે, એટલે કે પર્ણની નસો જાળી જેવી રચના બનાવે છે.

૨. નીચે કેટલાક પ્રાણીઓના નામ આપેલા છે. તેમને તેમના નિવાસસ્થાનના આધારે તેમના જૂથ બનાવો. 'A' લખેલા ભાગમાં જળચર (જળચરો) પ્રાણીઓના નામ લખો અને 'B' લખેલા ભાગમાં ભૂનિવાસી (સ્થલચર) પ્રાણીઓના નામ લખો. ભાગ 'C' માં બંને પ્રકારના રહેઠાણમાં રહેતા પ્રાણીઓના નામ દાખલ કરો.

(આપેલા પ્રાણીઓ: ઘોડો, ડોલ્ફિન, દેડકો, બગલો, મગર, ખિસકોલી, ભેંસ, અળસિયું, કબૂતર, કાચબો)

• વેન આકૃતિ મુજબ વર્ગીકરણ:
• જૂથ A (માત્ર જળચર - પાણીમાં રહેતા): ડોલ્ફિન.
• જૂથ B (માત્ર ભૂનિવાસી - જમીન પર રહેતા): ઘોડો, ખિસકોલી, ભેંસ, અળસિયું, કબૂતર.
• જૂથ C (ઉભયજીવી / જમીન અને પાણી બંનેમાં રહેતા): દેડકો, મગર, બગલો, કાચબો.

૩. મનુની માતા કિચન ગાર્ડનની જાળવણી કરે છે. એક દિવસ, તે જમીન ખોદીને મૂળો (radish) કાઢી રહી હતી. તેમણે મનુને કહ્યું કે મૂળો એક પ્રકારનું મૂળ છે. મૂળાનું અવલોકન કરો અને તે કયા પ્રકારનું મૂળ છે તે લખો. મૂળાના છોડના પર્ણમાં તમે કયા પ્રકારનો શિરાવિન્યાસ જોશો?

• મૂળનો પ્રકાર: મૂળો એ સોટીમૂળ નો પ્રકાર છે (તે ખોરાકનો સંગ્રહ કરીને માંસલ અને જાડું બનેલું રૂપાંતરિત સોટીમૂળ છે).
• પર્ણનો શિરાવિન્યાસ: મૂળો એ દ્વિદળી વનસ્પતિ હોવાથી તેના પર્ણોમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.
• વૈજ્ઞાનિક કારણ: વનસ્પતિના મૂળ અને પર્ણ વચ્ચે ઘાટો સંબંધ છે; સોટીમૂળ ધરાવતી વનસ્પતિના પર્ણોમાં હંમેશા જાળીદાર શિરાવિન્યાસ જ હોય છે.

૪. પર્વતીય બકરી અને મેદાનના વિસ્તારોમાં જોવા મળતી બકરીનું ચિત્ર જુઓ. તેમની વચ્ચેની સમાનતા અને તફાવતો દર્શાવો. આ તફાવતોના કારણો શું છે?

• સમાનતા: બંને ચતુષ્પાદ (ચાર પગ ધરાવતા) તૃણાહારી સજીવો છે, સ્તનપાન કરાવે છે અને શરીરનું મૂળભૂત આંકડાકીય માળખું સરખું છે.
• તફાવતો:
• પર્વતીય બકરી: શરીર પર અતિશય ઘાટી અને લાંબી રૂંવાટી (વાળ) નું સ્તર હોય છે, અને તેના ખરી (ખુર) ખૂબ મજબૂત હોય છે જેથી ઢાળવાળા પર્વતો પર લપસ્યા વગર દોડી શકે.
• મેદાની બકરી: તેના શરીર પર ટૂંકી અને પાતળી રૂંવાટી હોય છે, કારણ કે મેદાનોમાં પર્વતો જેટલી અતિશય ઠંડી હોતી નથી.
• તફાવતનું કારણ: આ તફાવત અનુકૂલન (Adaptation) ને કારણે છે. પર્વતીય બકરી અતિશય ઠંડી અને બરફાચ્છાદિત પર્વતોના વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે પોતાના શરીરમાં વિશેષ લક્ષણો ધરાવે છે.

૫. આ પ્રકરણમાં ચર્ચા કર્યા સિવાયના અન્ય કોઈ પણ લક્ષણોને આધારે નીચેના પ્રાણીઓને બે જૂથોમાં વિભાજિત કરો: ઘાય, વાઘ, ડોલ્ફિન, વંદો, કબૂતર, ચામાચીડિયું, કાચબો, બગલો, માછલી, તીડ, ગરોળી.

• જૂથ-૧: ઉડતા સજીવો (અથવા પાંખો ધરાવતા): કબૂતર, ચામાચીડિયું, બગલો, વંદો, તીડ.
• જૂથ-૨: ન ઉડી શકતા સજીવો (જમીન/પાણી પર રહેતા): ગાય, વાઘ, ડોલ્ફિન, કાચબો, માછલી, ગરોળી.

(નોંધ: આ સિવાય 'મેરુદંડી/અમેરુદંડી' કે 'ઇંડા મુકતા/બચ્ચાને જન્મ આપતા' લક્ષણોના આધારે પણ જૂથ બનાવી શકાય.)

૬. જેમ જેમ વસ્તી વધતી જાય છે અને લોકો વધુ આરામદાયક જીવન ઇચ્છે છે, તેમ તેમ વિવિધ જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે જંગલો કાપવામાં આવી રહ્યા છે. આ આપણા આસપાસના વિસ્તારને કેવી રીતે અસર કરી શકે? તમને શું લાગે છે કે આપણે આ પરિસ્થિતિને રોકવા માટે કંઈ કરી શકીએ?

• પર્યાવરણ પર થતી માઠા અસરો:

1. જંગલો કપાવાથી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓનું નિવાસસ્થાન નષ્ટ થાય છે, જેથી જૈવવિવિધતા જોખમાય છે અને ઘણી પ્રજાતિઓ લુપ્ત થાય છે.
2. વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વધવાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને તાપમાનમાં વધારો થાય છે.
3. વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે અને જમીનનું ધોવાણ વધે છે.

• પરિસ્થિતિ રોકવાના ઉપાયો:

1. વધુમાં વધુ નવા વૃક્ષો વાવવા (વૃક્ષારોપણ) અને તેમનું જતન કરવું.
2. કાગળ અને લાકડાનો બગાડ અટકાવવો તથા પુનઃવપરાશ (Recycle) વધારવો.
3. પવિત્ર ઉપવનો અને અભયારણ્યો જેવા જંગલ સંરક્ષણ અભિયાનોને પ્રોત્સાહન આપવું.

૭. આપેલા ફ્લોચાર્ટનું અવલોકન કરો. 'A' અને 'B' ના ઉદાહરણ શું હોઈ શકે?

• ફ્લોચાર્ટનો માર્ગ:
• વનસ્પતિ $\rightarrow$ શું પર્ણો ધરાવે છે? $\rightarrow$ ના $\rightarrow$ 'A'
• વનસ્પતિ $\rightarrow$ શું પર્ણો ધરાવે છે? $\rightarrow$ હા $\rightarrow$ શું તેમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ હોય છે? $\rightarrow$ ના (એટલે કે સમાંતર શિરાવિન્યાસ ધરાવે છે) $\rightarrow$ 'B'
• ઉત્તર:
• 'A' ના ઉદાહરણો: થોર (જેમાં પાંદડાં હોતા નથી પણ કાંટામાં રૂપાંતરિત થાય છે) અથવા ફૂગ/શેવાળ.
• 'B' ના ઉદાહરણો: ઘઉં, મકાઈ, બાજરી, કેળ, ઘાસ (જે પર્ણ ધરાવે છે પણ તેમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ હોય છે).

૮. રાજ તેના મિત્ર સંજય સાથે દલીલ કરે છે કે "જાસૂદ એક ક્ષુપ છે". સંજય સ્પષ્ટતા માટે કયા પ્રશ્નો પૂછી શકે છે?

સંજય જાસૂદને ક્ષુપ સાબિત કરવા માટે રાજને નીચે મુજબના ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક પ્રશ્નો પૂછી શકે છે:

1. શું જાસૂદના છોડની ઊંચાઈ માણસ જેટલી (મધ્યમ ઊંચાઈ) છે કે પછી વડ-લીમડા જેવા ઊંચા વૃક્ષ જેવી?
2. શું જાસૂદની શાખાઓ જમીનની ખૂબ જ નજીકથી ફૂટે છે?
3. શું જાસૂદનું થડ/પ્રકાંડ કઠણ છે, પરંતુ વૃક્ષો જેટલું ખૂબ જાડું નથી?

(જો આ ત્રણેય પ્રશ્નોનો જવાબ "હા" આવે, તો સાબિત થાય છે કે જાસૂદ એ ક્ષુપ જ છે.)

૯. કોષ્ટકમાં આપેલી માહિતીના આધારે, દરેક જૂથ માટે વનસ્પતિના ઉદાહરણો શોધો:

• કોષ્ટક અવલોકન:
• જૂથ A: બીજનો પ્રકાર = દ્વિદળી, મૂળનો પ્રકાર = સોટીમૂળ
• જૂથ B: બીજનો પ્રકાર = એકદળી, મૂળનો પ્રકાર = તંતુમૂળ
• ઉત્તરો:
• જૂથ A માટેના ઉદાહરણો: રાઈ, મગ, ચણા, વાલ, લીમડો, જાસૂદ, વડ.
• જૂથ B માટેના ઉદાહરણો: ઘઉં, મકાઈ, બાજરી, ચોખા, કેળ, વાંસ.
• (a) 'A' જૂથની વનસ્પતિઓમાં બીજી કઈ સમાનતા છે?
• જૂથ A ની તમામ વનસ્પતિના પાંદડામાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.
• (b) 'B' જૂથની વનસ્પતિઓમાં બીજી કઈ સમાનતા છે?
• જૂથ B ની તમામ વનસ્પતિના પાંદડામાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.

૧૦. નીચે આપેલ બતકના આકૃતિમાં નિર્દેશિત ભાગનું અવલોકન કરો. અન્ય પક્ષીઓની સરખામણીમાં બતકના પગમાં તમને કયા તફાવતો જોવા મળે છે? આ ભાગનો ઉપયોગ કરીને બતક કઈ પ્રવૃત્તિ કરી શકશે?

• આકૃતિ નિર્દેશન: આકૃતિમાં બતકના પગ આગળ "ત્વચાથી જોડાયેલા આંગળાંવાળા પગ (વેબ્ડ ફીટ / Webbed Feet)" દર્શાવેલા છે.
• અન્ય પક્ષીઓથી તફાવત: કબૂતર કે ચકલી જેવા સામાન્ય પક્ષીઓના પગની આંગળીઓ અલગ-અલગ હોય છે, જ્યારે બતકની પગની આંગળીઓ વચ્ચે ત્વચા (ચામડી) ની પાતળી પડદી જોડાયેલી હોય છે.
• ઉપયોગ/પ્રવૃત્તિ:

1. ત્વચાથી જોડાયેલા આ પગ અલેસા (ઓડાર) જેવું કાર્ય કરે છે, જેનાથી બતક પાણીમાં સરળતાથી તરી શકે છે.
2. આ અનુકૂલન તેને જળચરી જીવન જીવવામાં અને પાણીમાં ખોરાકની શોધ કરવામાં મદદ કરે છે.

www.digitalschoolpatan.blogspot.com | જયેશ ચૌધરી (8000 66 46 46) | ગાંધી સુંદરલાલ પ્રાથમિક કન્યા શાળા , પાટણ